Evenredige vergelijking met hoe en des te.

Met een evenredige vergelijking laat je zien dat twee ontwikkelingen samen veranderen: Hoe langer je wacht, hoe duurder het wordt. Meer of minder van de eerste eigenschap gaat samen met meer of minder van de tweede.

1.Het basispatroon

Beide delen beginnen met hoe + vergrotende trap. In het tweede deel kan ook des te + vergrotende trap staan. Scheid de twee delen met een komma, zoals in de voorbeelden hieronder.

Patroon	Voorbeeld	Gewone woordvolgorde in het tweede deel
hoe ... hoe ...	Hoe langer de reis duurt, hoe vermoeider ik word.	bijzinsvolgorde, met de werkwoorden aan het einde: hoe vermoeider ik word
hoe ... des te ...	Hoe langer de reis duurt, des te vermoeider word ik.	inversie: des te vermoeider word ik

De twee patronen zijn correct. Des te klinkt soms nadrukkelijker of formeler, maar het betekenisverschil is klein. Het verschil in woordvolgorde is wel belangrijk.

2.De vergrotende trap kiezen

Gebruik vormen op -er of onregelmatige comparatieven.

• snel → sneller
• duidelijk → duidelijker
• goed → beter
• veel → meer
• weinig → minder

Eindigt het bijvoeglijk naamwoord op -r, dan krijgt de vergrotende trap -der:

• duur → duurder
• zwaar → zwaarder
• lekker → lekkerder

Voorbeelden:

• Hoe meer je oefent, hoe makkelijker het wordt.
• Hoe minder bagage we meenemen, des te sneller kunnen we lopen.
• Hoe beter de instructie is, hoe minder fouten er ontstaan.

Bij sommige lange bijvoeglijke naamwoorden en bij deelwoorden die als bijvoeglijk naamwoord worden gebruikt, kun je meer + bijvoeglijk naamwoord of deelwoord gebruiken. Lengte alleen bepaalt de keuze niet: duidelijker blijft bijvoorbeeld een gewone vorm.

• Hoe meer ontspannen je bent, hoe makkelijker je praat.
• Hoe meer betrokken de medewerkers zijn, des te beter verloopt de samenwerking.

3.Woordvolgorde in het eerste deel

Het eerste hoe-deel heeft de opbouw van een bijzin: het onderwerp staat vóór de werkwoorden, die aan het einde staan.

• Hoe langer je wacht, ...
• Hoe sneller de temperatuur stijgt, ...
• Hoe meer vragen we hebben gekregen, ...

4.Woordvolgorde in het tweede deel

Het tweede hoe-deel heeft gewoonlijk bijzinsvolgorde: het onderwerp staat vóór de werkwoorden en de persoonsvorm staat bij de overige werkwoorden aan het einde. De persoonsvorm hoeft binnen die werkwoordgroep niet het laatste woord te zijn: in hoe mooier ik het ga vinden is ga de persoonsvorm en staat vinden erachter.

• Hoe langer je wacht, hoe duurder het wordt.
• Hoe eerder we vertrekken, hoe rustiger de weg zal zijn.
• Hoe vaker ik het hoor, hoe mooier ik het ga vinden.

Na des te is inversie de gewone volgorde.

• Hoe groter de groep is, des te moeilijker verloopt het overleg.

Bij een naamwoordelijk gezegde staat het onderwerp na hoe + vergrotende trap en vóór de persoonsvorm: Hoe meer mensen meedoen, hoe groter de opbrengst is.

5.Richtingen kunnen verschillen

Beide ontwikkelingen hoeven niet dezelfde kant op te gaan.

• Hoe hoger de snelheid, hoe langer de remweg.
• Hoe hoger de korting, hoe lager de prijs.
• Hoe minder lawaai er is, des te beter kan ik me concentreren.

De grammatica drukt alleen samenhang uit. Ze bewijst niet vanzelf dat de ene ontwikkeling de andere veroorzaakt.

6.Compacte vaste vormen

Als de context de ontbrekende delen duidelijk maakt, kun je een zeer compacte constructie gebruiken.

• Hoe eerder, hoe beter.
• Hoe meer, hoe liever.
• Hoe minder, hoe beter.

Deze vormen zijn volledige reacties of opmerkingen, ook al zijn onderwerp en werkwoord niet uitgesproken.

Je kunt des te + vergrotende trap ook zonder een voorafgaand hoe-deel gebruiken. Je verwijst dan naar een omstandigheid die uit de context blijkt of die je met omdat noemt: die maakt iets in nog sterkere mate waar.

• ‘We krijgen ook hulp van de buren.’ — ‘Des te beter!’
• De trein is uitgevallen. Dat is des te vervelender omdat we vandaag een belangrijk examen hebben.

6.1Is en wordt weglaten

In zulke korte vergelijkingen kun je is of wordt weglaten als de betekenis duidelijk blijft. Zo kun je Hoe hoger de snelheid is, hoe langer de remweg wordt inkorten tot Hoe hoger de snelheid, hoe langer de remweg. Ook bij de vaste vormen hierboven blijven delen onuitgesproken.

7.Alternatief met naarmate

Met naarmate kun je eveneens twee geleidelijke ontwikkelingen verbinden.

• Naarmate de avond vorderde, werd het stiller.
• De vraag nam toe naarmate de prijs daalde.

Een hoe-constructie maakt de parallelle vergelijking explicieter. Naarmate legt de nadruk op het geleidelijke verloop.

8.Samenvatting

• Gebruik hoe + comparatief in beide delen of des te + comparatief in het tweede.
• Zet de werkwoorden in het eerste hoe-deel aan het einde.
• Gebruik in het tweede hoe-deel bijzinsvolgorde, met de werkwoorden aan het einde; na des te is inversie de gewone volgorde.
• Combineer stijgende en dalende ontwikkelingen volgens de bedoelde betekenis.
• Gebruik compacte vormen als hoe eerder, hoe beter wanneer de context genoeg informatie geeft.
• Een evenredige vergelijking toont samenhang, niet automatisch oorzaak.