Gespleten voornaamwoordelijke bijwoorden en voorzetselstranding.

In Daar heb ik gisteren nog uitvoerig met haar over gesproken vormen daar en over samen één verwijzende eenheid, hoewel er vijf woorden tussen staan. Het Nederlands kan zulke voornaamwoordelijke bijwoorden aaneenschrijven, splitsen en over verschillende posities in de zin verdelen. Dat levert natuurlijke formuleringen op, maar ook zinnen waarin het voorzetsel los lijkt te zweven of naar het verkeerde antecedent wijst.

Na deze les kun je:

• R-voornaamwoorden met een voorzetsel vormen en ontleden;
• aaneengeschreven en gespleten varianten stilistisch beoordelen;
• voorzetselstranding onderscheiden van werkwoordelijke partikels;
• relatieve en vragende vormen met waar- correct gebruiken;
• lange of dubbelzinnige constructies doelgericht herzien.

1.Van voorzetselgroep naar voornaamwoordelijk bijwoord

Een voorzetselgroep met een zaak, begrip of situatie kan vaak door een zogenoemd R-voornaamwoord plus voorzetsel worden vervangen.

Volledige voorzetselgroep	Voornaamwoordelijk bijwoord	Voorbeeld
met het voorstel	ermee / daarmee	We stemmen ermee in.
over die kwestie	erover / daarover	Ze spraken daarover.
op welk resultaat	waarop	Waarop baseer je die conclusie?
uit deze gegevens	hieruit / daaruit	Hieruit volgt een ander beeld.
tegen het besluit	ertegen / daartegen	De vereniging tekent ertegen bezwaar aan.

De vormen er, hier, daar en waar dragen elk een andere informatiewaarde:

• er- verwijst onbeklemtoond naar iets dat al beschikbaar is;
• hier- richt de aandacht op iets nabijgelegen of op de huidige tekst;
• daar- kan aanwijzen of contrasteren;
• waar- leidt een vraag of betrekkelijke bijzin in.

2.Zaken, personen en levende referenten

Bij zaken en abstracte inhoud is een voornaamwoordelijk bijwoord normaal:

• We rekenen op herstel. → We rekenen erop.
• Zij twijfelt aan de verklaring. → Zij twijfelt eraan.
• De commissie stemt met de aanpassing in. → De commissie stemt ermee in.

Voor personen gebruik je doorgaans een voorzetsel met een persoonlijk voornaamwoord:

• We rekenen op de adviseur. → We rekenen op haar.
• Hij sprak over zijn collega's. → Hij sprak over hen.
• De onderzoeker met wie ik samenwerk ...

De grens volgt niet uitsluitend het kenmerk levend of niet-levend. Een organisatie kan als instelling worden opgevat (het bedrijf waarmee we onderhandelen) of als groep mensen (de collega's met wie we onderhandelen). Bij dieren hangt de keuze af van de manier waarop ze in de context worden voorgesteld.

3.Aaneen en gesplitst

Het R-deel en het voorzetsel kunnen naast elkaar staan:

• Ik heb erover nagedacht.
• Niemand wilde daarop reageren.
• De voorwaarden waaronder dit geldt, zijn streng.

Ze kunnen ook worden gesplitst:

• Ik heb er lang over nagedacht.
• Niemand wilde daar onmiddellijk op reageren.
• Dat is een voorwaarde waar weinig aanvragers aan voldoen.

Splitsing is geen willekeurige schrijfvariant. De zinsbouw trekt onbeklemtoond er vaak naar een vroege positie in het middenstuk, terwijl het voorzetsel dichter bij het werkwoord of aan het einde van een zinsdeel blijft.

Vergelijk:

• Omdat ze erover had nagedacht, stemde ze in.
• Omdat ze er zorgvuldig over had nagedacht, stemde ze in.
• Ze zal er na overleg met alle betrokken afdelingen opnieuw op terugkomen.

In de laatste zin hoort op bij de inhoud waarop iemand terugkomt; terug is deel van terugkomen. Een correcte ontleding houdt die twee relaties uit elkaar.

4.Voorzetselstranding

Bij voorzetselstranding staat het voorzetsel niet direct vóór zijn complement. Het complement is elders uitgedrukt als R-woord of blijft uit de context herstelbaar.

Ook een betrekkelijke constructie kan het voorzetsel achterlaten:

• de regeling waar de minister naar verwees;
• het resultaat waar iedereen op hoopte;
• de beginselen waar het arrest op berust.

De aaneengeschreven alternatieven waarnaar de minister verwees, waarop iedereen hoopte en waarop het arrest berust zijn eveneens mogelijk. Welke vorm het natuurlijkst is, hangt af van ritme, informatiedichtheid en register.

5.Er vroeg, het voorzetsel later

Onbeklemtoond er staat meestal vroeg in het middenstuk:

• Ik heb er gisteren nog aan gedacht.
• Zij zal er vermoedelijk niet mee instemmen.
• Omdat hij er nooit openlijk over heeft gesproken, bleef zijn standpunt onduidelijk.

Een persoonlijk onderwerp of object kan ervoor staan:

• Morgen zal hij er met de directie over spreken.
• De redacteur heeft me er al voor gewaarschuwd.

De afstand tussen beide delen kan aanzienlijk worden, maar grammaticale mogelijkheid is niet hetzelfde als stilistische helderheid.

De beste herziening hangt af van de informatie die centraal moet blijven. Daarover maakt het onderwerp contrastrijker; de volledige naamwoordgroep voorkomt iedere verwijstwijfel.

6.Hier-, daar- en er-vormen zijn niet volledig uitwisselbaar

De drie reeksen verschillen in klemtoon en tekstfunctie.

• De aanvraag is onvolledig. We kunnen er nog niet over beslissen. — neutrale terugverwijzing
• Over de aanvraag beslissen we later; daarover gaat deze vergadering niet. — contrast
• Artikel 8 bevat de uitzonderingen. Hierop volgt een toelichting. — verwijzing binnen de actuele tekst

Hierbij, hierna, hierboven en hieronder kunnen in formele teksten een vaste tekstdeiktische functie krijgen. Niet elke vorm is echter transparant opgebouwd. In hierbij verklaar ik betekent hierbij eerder ‘door middel van deze handeling’ dan letterlijk ‘bij dit object’.

Formules als daarenboven, dienaangaande en uit dien hoofde behoren tot een formeel of archaïsch register. Kies ze alleen wanneer genre en publiek dat register dragen; een modern bovendien, daarover of daarom kan preciezer zijn.

7.Waar-vormen in vragen

Met waar- vraag je naar een zaak, inhoud of omstandigheid:

• Waarop wacht je?
• Waarmee is dit verschil te verklaren?
• Waaruit blijkt dat de methode betrouwbaar is?
• Waar baseer je die aanname op?

De gesplitste laatste vraag is in gesproken en informeel geschreven Nederlands heel gewoon. In compacte formele tekst kan de ongesplitste vorm rustiger zijn: Waarop baseer je die aanname?

Voor personen gebruik je wie met een voorzetsel:

• Met wie heb je gesproken?
• Op wie wacht de commissie?
• Aan wie vertrouw je het dossier toe?

Niet elk vraagwoord met waar is een voornaamwoordelijk bijwoord. Waarom, wanneer en waar kunnen zelfstandig reden, tijd of plaats bevragen. Ontleed de vorm aan de hand van de relatie die het gezegde vereist.

8.Waar-vormen in betrekkelijke bijzinnen

Een betrekkelijk waar- neemt een voorafgaande zaak of inhoud op:

• het uitgangspunt waarop de analyse berust;
• de omstandigheden waaronder het besluit tot stand kwam;
• de mate waarin beide groepen verschillen;
• een voorstel waar niemand bezwaar tegen maakte.

Voor personen staat een betrekkelijk voornaamwoord:

• de onderzoeker op wie de kritiek betrekking had;
• de kandidaten onder wie de plaatsen werden verdeeld.

Wat kan na een onbepaald antecedent of een hele voorafgaande zin staan:

• Alles wat we daarover weten ...
• De stemming werd uitgesteld, wat niemand verbaasde.

Als er bovendien een voorzetselrelatie nodig is, kies dan een constructie die het bereik zichtbaar houdt: De stemming werd uitgesteld, waarmee de voorzitter tijd won. Hier verwijst waarmee naar het uitstel als handeling en drukt met een middelrelatie uit.

9.Voorzetsel of werkwoordspartikel?

Bij scheidbare werkwoorden kan een vorm op een achtergebleven voorzetsel lijken.

Zin	Analyse
We houden ermee op.	met hoort bij met iets ophouden; op is werkwoordspartikel.
Ze komt erop terug.	op vormt de relatie; terug hoort bij terugkomen.
Hij gaat ervan uit.	van vormt de relatie; uit hoort bij uitgaan.
We zien ervan af.	van vormt de relatie; af hoort bij afzien.

Een substitutieproef helpt:

• We houden met de discussie op.
• Ze komt op het voorstel terug.
• Hij gaat van deze aanname uit.
• We zien van beroep af.

Wat vóór de naamwoordgroep staat, is het relationele voorzetsel. Wat bij het werkwoord op zijn vaste eindpositie blijft, is het partikel.

10.Opeenstapeling en dubbelzinnigheid

Een gesplitste constructie wordt riskant wanneer meerdere voorzetsels als kandidaat optreden.

Het voorstel waar de commissie na overleg met de directie over de begroting op terugkwam ...

De lezer moet bepalen of waar ... op bij terugkwam hoort en over de begroting een apart zinsdeel vormt. Mogelijke herzieningen zijn:

• Het voorstel waarop de commissie na haar begrotingsoverleg terugkwam ...
• Na overleg over de begroting kwam de commissie terug op het voorstel.

Ook twee R-vormen dicht bij elkaar belasten de verwerking:

• Zwaar: Daar hebben we er gisteren met hem over gesproken.
• Duidelijker: Over dat bezwaar hebben we gisteren met hem gesproken.

De zware zin kan in een geschikte context grammaticaal zijn: daar kan een plaats aangeven en er ... over een onderwerp. Zonder die context lijkt de constructie defect. Explicitering is dan geen stilistische nederlaag, maar informatiebeheer.

11.Register en ritme

Ongesplitste vormen zijn compact en kunnen in formele tekst een relatie vroeg vastleggen:

• De voorwaarden waaronder financiering mogelijk is, volgen hieronder.
• De gegevens waarop de conclusie berust, zijn openbaar.

Gesplitste vormen laten middenmateriaal natuurlijk aansluiten en komen vaak minder plechtig over:

• De voorwaarden waar financiering alleen in uitzonderlijke gevallen onder mogelijk is ...
• De gegevens waar de conclusie volgens de auteurs op berust ...

Maar een lange afstand dwingt de lezer de openstaande relatie te onthouden. In juridische of technische tekst weegt die verwerkingslast zwaar. Zet de delen bijeen of herhaal de volledige voorzetselgroep wanneer één verkeerde koppeling de betekenis verandert.

12.Een constructie controleren

Analyseer en redigeer in deze volgorde:

1. Markeer er, hier, daar en waar.
2. Zoek het voorzetsel dat inhoudelijk bij elk R-woord hoort.
3. Noteer welk werkwoord of naamwoord die voorzetselrelatie selecteert.
4. Controleer of de referent een zaak, persoon, plaats of volledige bewering is.
5. Onderscheid een relationeel voorzetsel van een werkwoordspartikel.
6. Meet de afstand tussen beide delen en zoek concurrerende voorzetsels.
7. Kies aaneenschrijving, splitsing of een volledige naamwoordgroep volgens nadruk, ritme en precisie.

Gespleten voornaamwoordelijke bijwoorden tonen hoe flexibel de Nederlandse woordvolgorde is. Op C2-niveau bestaat beheersing niet uit het vermijden van stranding, maar uit het bewust openen, vasthouden en sluiten van de voorzetselrelatie zonder dat de lezer verdwaalt.