Linksplaatsing en hervatting met een voornaamwoord.

1.Een gespreksonderwerp als aanloop

Met linksplaatsing zet je een persoon, zaak of situatie vóór de eigenlijke hoofdzin. Een voornaamwoord in die hoofdzin verwijst naar deze aangekondigde referent terug. Zo kondigt de spreker eerst aan waarover de zin gaat.

De aanloop wordt ook linksdislocatie genoemd. Hij staat losser van de hoofdzin dan een gewoon vooropgeplaatst zinsdeel. In gesproken taal hoor je daarom vaak een pauze tussen de aanloop en de rest.

2.Gewone vooropplaatsing of linksplaatsing

Bij gewone vooropplaatsing neemt het zinsdeel zelf de eerste plaats van de hoofdzin in. Bij linksplaatsing staat de aanloop vóór de hoofdzin en neemt een hervattend element zijn functie binnen die hoofdzin over.

Constructie	Opbouw	Voorbeeld
neutrale basisvolgorde	onderwerp + persoonsvorm + voorwerp	De commissie bespreekt dat voorstel morgen.
gewone vooropplaatsing	voorwerp + persoonsvorm + onderwerp	Dat voorstel bespreekt de commissie morgen.
linksplaatsing	aanloop, hervatting + persoonsvorm + onderwerp	Dat voorstel, dat bespreekt de commissie morgen.

In het laatste voorbeeld staat dat op de eerste zinsplaats van de hoofdzin. Daarom volgt de persoonsvorm bespreekt direct daarna en komt het onderwerp de commissie achter de persoonsvorm.

3.Hervatten met die, dat of een persoonlijk voornaamwoord

De vorm van de hervatting hangt af van het woord en van de functie in de hoofdzin.

Aanloop	Hervatting	Voorbeeld
enkelvoudig de-woord	die	De nieuwe planning, die bespreken we vrijdag.
enkelvoudig het-woord	dat	Het definitieve rapport, dat ontvang je morgen.
meervoud	die	Die oude gebouwen, die worden volgend jaar gesloopt.
persoon als onderwerp	die; hij of zij met nadruk	Mijn nieuwe collega, die begint volgende week.
persoon als voorwerp	die; hem, haar of hen met nadruk	Onze buren, die nodigen we ook uit.

Bij die en dat zie je hetzelfde onderscheid als bij aanwijzende voornaamwoorden: die hoort bij de-woorden en meervoud, dat bij enkelvoudige het-woorden. Die is ook bij personen de neutrale hervatting in dit patroon. Hij, zij, hem, haar of hen geven meestal nadruk of contrast: Mijn nieuwe collega, zíj begint volgende week; de anderen later. Een persoonlijk voornaamwoord moet bij persoon, getal en zinsfunctie passen.

4.Voorzetsels hervatten

Staat de bedoelde zaak in een voorzetselgroep, dan hervat je haar vaak met een voornaamwoordelijk bijwoord: daar gecombineerd met het voorzetsel. De twee delen kunnen naast elkaar of gescheiden staan.

• Dat nieuwe beleid, daarover bestaan veel misverstanden.
• Die extra kosten, daar hebben we gisteren al over gesproken.
• Het voorstel, daar stemt de raad volgende week over.

Bij personen gebruik je gewoonlijk een voorzetsel met een persoonlijk voornaamwoord:

• Mijn vroegere docent, met hem heb ik nog regelmatig contact.
• De betrokken medewerkers, aan hen hebben we de wijziging uitgelegd.

De aanloop en de hervatting moeten dezelfde functie hebben. Een zaak hervat je dus niet met een persoonlijk voornaamwoord: niet Dat nieuwe beleid, met hem ben ik het niet eens, maar Dat nieuwe beleid, daar ben ik het niet mee eens.

5.Ook zinnen en tijdsaanduidingen kunnen vooropstaan

De aanloop hoeft geen naamwoordgroep te zijn. Je kunt ook een hele gedachte of een tijdsaanduiding aankondigen en daarna hervatten.

De hervatting maakt de relatie expliciet. Zonder hervatting kan soms ook een correcte zin ontstaan, maar dan is de structuur anders: het lange zinsdeel staat zelf op de eerste plaats van de hoofdzin.

• Met linksplaatsing: Dat hij niet reageert, dat vind ik vreemd.
• Met gewone vooropplaatsing: Dat hij niet reageert, vind ik vreemd.

6.Informatiestructuur en intonatie

Linksplaatsing verdeelt de boodschap in twee stappen: eerst het gespreksonderwerp, daarna wat je daarover wilt zeggen. Daardoor kan de constructie drie effecten hebben:

• een nieuw gespreksonderwerp aankondigen;
• een bekend onderwerp opnieuw activeren;
• een sterk contrast leggen met een ander onderwerp.

Vergelijk De eerste optie vind ik te duur met De eerste optie, die vind ik te duur. De tweede zin legt meer nadruk op de eerste optie en klinkt alsof er ook andere opties ter vergelijking zijn.

In geschreven dialogen en informele teksten geeft een komma de hoorbare pauze weer. Bij gewone vooropplaatsing schrijf je géén komma tussen het vooropgeplaatste zinsdeel en de persoonsvorm, ook niet als dat zinsdeel lang is.

7.Het spiegelbeeld: uitloop

Bij uitloop of rechtsdislocatie komt de kernzin eerst en volgt het gespreksonderwerp daarna. Ook daar maakt de herhaling één intonatie-eenheid zichtbaar: Die vind ik te duur, die eerste optie. Linksplaatsing zet het onderwerp vóór de hoofdzin; uitloop zet het erna.

8.Register: gemarkeerd, niet verkeerd

Linksplaatsing is productief in gesprekken. Sprekers kunnen er informatie mee ordenen terwijl zij hun formulering opbouwen. Ook in interviews, toespraken en verhalende teksten kan het patroon bewust levendig of nadrukkelijk klinken.

In neutrale formele teksten is gewone vooropplaatsing of basisvolgorde vaak compacter:

Gesproken of nadrukkelijk	Neutraler geschreven
Die vertraging, daar hebben meerdere reizigers over geklaagd.	Meerdere reizigers hebben over die vertraging geklaagd.
Het tweede voorstel, dat steunt onze fractie wel.	Onze fractie steunt het tweede voorstel wel.
De nieuwe procedure, die begrijp ik nog niet helemaal.	Ik begrijp de nieuwe procedure nog niet helemaal.

De constructies met linksplaatsing zijn daarmee niet fout. De keuze hangt af van het gewenste accent, het genre en de relatie met de lezer of luisteraar.

9.Een praktische controle

Gebruik deze stappen wanneer je linksplaatsing wilt herkennen of zelf toepassen:

1. Bepaal welk gespreksonderwerp je als aanloop wilt aankondigen.
2. Geef dat onderwerp een eigen intonatie-eenheid of, in geschreven dialoog, een passende komma.
3. Kies in de hoofdzin een hervatting met de juiste vorm en functie.
4. Controleer de woordvolgorde van de hoofdzin vanaf die hervatting.
5. Kijk of de extra nadruk past bij het register.
6. Kies in formele tekst een compactere formulering als de aanloop geen duidelijke functie heeft.