Meervoudige inbedding leesbaar houden.

Een zin kan informatie in andere informatie verpakken: De onderzoeker zegt dat de methode die vorig jaar is ontwikkeld minder betrouwbaar is dan verwacht. De dat-zin hangt af van zegt, en de betrekkelijke bijzin die vorig jaar is ontwikkeld hangt binnen die dat-zin af van de methode. Zulke meervoudige inbedding is grammaticaal normaal, maar wordt moeilijk als lezers te lang op een ontbrekend werkwoord, antecedent of zinsdeel moeten wachten.

Na deze les kun je:

• verschillende niveaus van inbedding herkennen;
• hoofdzin, inhoudszin, betrekkelijke bijzin en bijwoordelijke bijzin uit elkaar houden;
• verwijswoorden en werkwoordgroepen aan het juiste niveau koppelen;
• middeninbedding beperken en informatie naar rechts uitbouwen;
• grammaticaal correcte maar overbelaste zinnen doelgericht herzien.

1.Een zin in lagen lezen

Begin niet woord voor woord, maar zoek de dragende structuur.

Door elke laag tijdelijk te vervangen door X, zie je welke relatie de zin draagt. Die techniek werkt ook bij langere zinnen.

2.Soorten inbedding combineren

Meervoudige inbedding ontstaat niet alleen door meerdere dat-zinnen.

Ingebedde structuur	Voorbeeld
inhoudszin in hoofdzin	Zij verwacht dat de levering morgen aankomt.
betrekkelijke bijzin in inhoudszin	Zij verwacht dat de levering die gisteren vertrok morgen aankomt.
redenzin in inhoudszin	Zij verwacht dat de levering morgen aankomt omdat de weg weer vrij is.
vraagzin in betrekkelijke bijzin	Het rapport waarin staat waarom de test mislukte is openbaar.
infinitiefgroep in inhoudszin	De directie zegt de procedure te willen aanpassen.

De grammaticale mogelijkheid om structuren te combineren is vrijwel onbeperkt. De verwerkingscapaciteit van een lezer is dat niet.

3.Middeninbedding belast het geheugen

Bij middeninbedding wordt een begonnen structuur onderbroken door een nieuwe structuur. De lezer moet de eerste relatie vasthouden tot zij later wordt voltooid.

• Redelijk: De maatregel die gisteren is aangekondigd treedt maandag in werking.
• Zwaarder: De maatregel die de minister die het dossier vorige maand overnam gisteren heeft aangekondigd treedt maandag in werking.
• Nog zwaarder: De maatregel die de minister die het dossier dat al jaren omstreden is vorige maand overnam gisteren heeft aangekondigd treedt maandag in werking.

In de laatste zin wachten de maatregel, de minister en het dossier elk op informatie die hun structuur afsluit. De werkwoorden komen laat en lijken gemakkelijk aan het verkeerde onderwerp te kunnen horen.

Een herziening maakt van de informatie een reeks:

Het dossier is al jaren omstreden. De minister nam het vorige maand over. Gisteren kondigde hij een maatregel aan die maandag in werking treedt.

De tekst bevat dezelfde kernfeiten, maar de lezer hoeft minder onafgemaakte relaties tegelijk vast te houden.

4.Naar rechts uitbouwen

Een rechtsvertakkende structuur voltooit eerst de dragende zin en voegt daarna informatie toe.

De laatste variant verandert de nadruk en mogelijk de tijdsrelatie. Herschrijven is dus meer dan zinsdelen verplaatsen: controleer of causaliteit, tijd en referentie gelijk blijven.

5.Herhaalde voegwoorden ontleden

Een reeks met dat, omdat, terwijl of als kan grammaticaal correct maar visueel ondoorzichtig zijn.

• De manager zegt dat het team verwacht dat de test slaagt.
• We weten dat de planning wijzigt omdat de leverancier meldt dat de onderdelen later komen.
• De arts waarschuwt dat als de koorts stijgt, de patiënt moet bellen.

Bij dat als openen twee relaties direct na elkaar. Een komma kan de hiërarchie niet altijd vanzelf duidelijk maken. Mogelijke herzieningen zijn:

• De arts waarschuwt de patiënt: als de koorts stijgt, moet die bellen.
• Volgens de arts moet de patiënt bellen zodra de koorts stijgt.

Label in een concept desnoods elk voegwoord met de zin waarvan het afhankelijk is. Als je dat niet snel kunt, zal de lezer waarschijnlijk ook vertragen.

6.Werkwoorden aan hun onderwerp koppelen

In Nederlandse bijzinnen staan werkwoordgroepen vaak aan het einde. Bij meerdere inbeddingen kunnen verschillende groepen dicht bij elkaar komen.

Herhaling van hetzelfde onderwerp helpt hier minder dan een andere bouw. Bijvoorbeeld: De auditor vermoedt dat de leverancier de bestanden per ongeluk heeft verwijderd. Die leverancier had ze juist moeten bewaren.

Let ook op congruentie. Een tussenliggende meervoudige naamwoordgroep kan tot een verkeerde persoonsvorm verleiden:

• Het overzicht van de maatregelen die gisteren zijn besproken ligt op tafel.

Het onderwerp van ligt is het overzicht, niet de maatregelen.

7.Antecedenten zichtbaar houden

Een betrekkelijk voornaamwoord moet snel aan het juiste antecedent kunnen worden gekoppeld.

• Dubbelzinnig: De adviseur sprak met de directeur van de stichting, die vorige maand was benoemd.
• De persoon bedoeld: De adviseur sprak met de onlangs benoemde directeur van de stichting.
• De stichting bedoeld: De adviseur sprak met de directeur van de stichting die vorige maand was opgericht.

Grammaticaal ligt het dichtstbijzijnde passende antecedent vaak voor de hand, maar betekenis en context kunnen een andere lezing oproepen. Zet een betrekkelijke bijzin direct na zijn antecedent en herschrijf als twee kandidaten hetzelfde getal en grammaticaal geslacht hebben.

Dit, dat, daarmee en waardoor kunnen naar een hele voorafgaande bewering verwijzen. Bij meerdere ingebedde beweringen is zo'n verwijzing snel vaag:

• De commissie meldde dat de kosten stegen omdat de leverancier vertraging had, wat tot kritiek leidde.

Leidde de kostenstijging, de vertraging of de melding tot kritiek? Noem het antecedent: De kostenstijging leidde tot kritiek.

8.Citaten, bronnen en houdingen

Inbedding verdeelt ook verantwoordelijkheid voor uitspraken.

• De woordvoerder zegt dat de meting betrouwbaar is.
• De krant meldt dat de woordvoerder zegt dat de meting betrouwbaar is.
• Volgens de krant beweert de woordvoerder dat de meting betrouwbaar is.

De tweede zin bevat twee bronlagen: de krant rapporteert een uitspraak van de woordvoerder. De schrijver bevestigt de betrouwbaarheid niet rechtstreeks. Werkwoorden als zeggen, beweren, erkennen, vermoeden en aantonen geven verschillende houdingen en bewijssterktes. Kies ze bewust en behoud de bron bij een splitsing in meerdere zinnen.

9.Nominaliseren of juist niet

Een bijzin kan soms door een naamwoordgroep worden vervangen:

• De commissie verwacht dat de kosten zullen stijgen.
• De commissie verwacht een kostenstijging.

Dat verkort de zin, maar verwijdert tijd, modaliteit of een actor. Omgekeerd kan een lange nominale keten juist helderder worden als werkwoorden terugkeren:

• Dicht: de beoordeling van de uitvoerbaarheid van de aanpassing van de regeling;
• Helderder: de beoordeling of de regeling uitvoerbaar kan worden aangepast.

Kies dus niet automatisch voor nominalisering als oplossing. Het doel is zichtbare relaties, niet het kleinste aantal woorden.

10.Interpunctie ondersteunt, maar repareert niet

Komma's markeren grenzen en uitbreidende informatie, maar kunnen een te diepe hiërarchie niet herstellen. Haakjes en gedachtestreepjes voegen nog een informatielaag toe en kunnen de hoofdstructuur verder onderbreken.

Gebruik:

• een komma waar de bijzinfunctie of het ritme dat vereist;
• haakjes voor werkelijk bijkomstige informatie die de grammaticale kern niet draagt;
• een dubbele punt om een aangekondigde uitleg of conclusie een eigen eenheid te geven;
• een punt zodra twee zelfstandige beweringen niet van elkaar afhankelijk hoeven te blijven.

11.Een ingebedde zin herzien

Doorloop deze stappen:

1. Onderstreep de hoofdzin en vervang elke ingebedde laag tijdelijk door X.
2. Koppel elk voegwoord, betrekkelijk voornaamwoord en werkwoord aan zijn eigen laag.
3. Controleer onderwerp, persoonsvorm en antecedent per laag.
4. Zoek naar twee of meer onafgemaakte structuren die midden in elkaar staan.
5. Maak eerst de dragende bewering compleet en bouw nieuwe informatie naar rechts uit.
6. Splits bronlagen, oorzaken en definities als hun onderlinge verhouding ook tussen zinnen helder blijft.
7. Lees alleen de eerste helft en voorspel welke aanvullingen nog moeten komen; zijn dat er te veel, herschrijf dan.

Meervoudige inbedding is waardevol wanneer zij precieze afhankelijkheden compact weergeeft. Zij wordt een probleem zodra de grammaticale hiërarchie de inhoud overschaduwt. Leesbaarheid ontstaat door relaties zichtbaar te maken, niet door alle complexiteit te vermijden.