Moeilijke gevallen van d, t en dt.

Aan het einde van een woord klinken d en t vaak hetzelfde. Daarom kun je vormen als gebeurt en gebeurd niet betrouwbaar op het gehoor schrijven. Bepaal eerst welke grammaticale functie de vorm heeft en pas daarna de spellingregel toe.

1.Begin met de persoonsvormproef

Verander de tijd of het onderwerp. Het werkwoord dat mee verandert, is de persoonsvorm.

• Vandaag gebeurt er veel. → Gisteren gebeurde er veel.
• Het is gisteren gebeurd. → Het was gisteren gebeurd.

In de eerste zin is gebeurt een persoonsvorm in de tegenwoordige tijd. In de tweede zin is gebeurd een voltooid deelwoord na is.

2.Stam plus t in de tegenwoordige tijd

Gebruik de stam bij ik en meestal stam + t bij jij/je, u, hij, zij en het.

Infinitief	Stam	ik	hij/zij
worden	word	ik word	zij wordt
antwoorden	antwoord	ik antwoord	hij antwoordt
vinden	vind	ik vind	zij vindt
houden	houd	ik houd	hij houdt

De combinatie dt ontstaat dus gewoon wanneer een stam op d eindigt en er een t-uitgang bij komt.

Eindigt de stam al op t, dan schrijf je in de tegenwoordige tijd geen extra t: praten → stam praat → hij praat; zetten → stam zet → hij zet. Je schrijft dus nooit hij praatt of hij zett.

3.Inversie met jij of je

Staat jij of je direct na de persoonsvorm, dan vervalt de t-uitgang.

• Jij wordt morgen gebeld. → Word jij morgen gebeld?
• Je vindt dit belangrijk. → Vind je dit belangrijk?
• Jij antwoordt snel. → Antwoord jij altijd zo snel?

Dit geldt ook bij vooropplaatsing: Morgen word jij gebeld, maar Jij wordt morgen gebeld. Alleen in de eerste zin volgt jij direct op de persoonsvorm.

Bij u blijft de t normaal staan: Wordt u morgen gebeld? Ook bij een ander onderwerp blijft hij staan: Vindt je broer dit belangrijk? Hier is je bezittelijk en is je broer het onderwerp.

Vergelijk Word lid zonder onderwerp met Wordt u lid? als vraag en Wordt u lid. als beleefde aansporing: in beide zinnen met u als onderwerp blijft de t staan.

4.Voltooid deelwoord: d of t

Bij zwakke werkwoorden bepaalt de medeklinker vóór -en in de infinitief of het voltooid deelwoord op -d of -t eindigt. Gebruik daarvoor ’t ex-kofschip: staat die medeklinker in t, k, f, s, ch, p, x, dan schrijf je -t; anders -d.

• werken → vóór -en staat k → gewerkt
• missen → vóór -en staat s → gemist
• verhuizen → vóór -en staat z → verhuisd
• gebeuren → vóór -en staat r → gebeurd
• faxen → vóór -en staat x → gefaxt

Kijk naar de medeklinker vóór -en in de infinitief. Bij verhuizen is de stam verhuis; de z in verhuizen laat zien dat dit geen kofschip-medeklinker is.

Eindigt de stam zelf al op d of t, dan voeg je bij het voltooid deelwoord geen tweede d of t toe: antwoorden → geantwoord (nooit geantwoordt), praten → gepraat. Vergelijk veranderen → veranderd: de stam verander krijgt wel een d. Een voltooid deelwoord eindigt nooit op -dt.

4.1Engelse leenwerkwoorden

Engelse leenwerkwoorden krijgen Nederlandse uitgangen, maar behouden vaak de Engelse spelling van de stam. Voor -te en -t tegenover -de en -d kijk je naar de uitspraak van de laatste stamklank vóór de uitgang -en. Een stemloze eindklank uit ’t ex-kofschip geeft -te en -t; anders krijg je -de en -d. Kijk dus niet alleen naar de laatste geschreven letter.

Infinitief	Stam	Tegenwoordige tijd	Verleden tijd	Voltooid deelwoord
downloaden	download	hij downloadt	hij downloadde	gedownload
deleten	delete	hij deletet	hij deletete	gedeletet
faxen	fax	hij faxt	hij faxte	gefaxt

Bij downloaden hoor je vóór -en een d-klank: je kiest -de en -d, maar schrijft in het deelwoord geen tweede d. Bij deleten eindigt de uitgesproken stam op een t-klank: je kiest -te en -t. De geschreven stam delete behoudt de stomme e; daarom schrijf je deletet en gedeletet met een t na die e. Bij faxen staat de x voor de klanken ks; de laatste klank is stemloos, dus je schrijft faxte en gefaxt.

4.2Sterke en zwakke deelwoorden

Pas ’t ex-kofschip alleen toe op zwakke werkwoorden. Sterke werkwoorden hebben een voltooid deelwoord op -en, vaak met een andere klinker: vinden → gevonden, schrijven → geschreven, worden → geworden. Leer die vormen bij het werkwoord.

Vergelijk hij vindt met hij heeft gevonden, en hij antwoordt met hij heeft geantwoord. De tegenwoordige tijd heeft in beide gevallen dt, maar het sterke deelwoord eindigt op -en en het zwakke op -d.

5.Verleden tijd: -de of -te

Bij zwakke werkwoorden gebruik je dezelfde controle voor de verleden tijd. Staat de medeklinker vóór -en in de infinitief in ’t ex-kofschip, dan voeg je -te aan de stam toe; anders -de. Bij Engelse leenwerkwoorden volg je de eindklank zoals hierboven beschreven.

Infinitief	Tegenwoordige tijd	Verleden tijd
antwoorden	hij antwoordt	hij antwoordde
veranderen	hij verandert	hij veranderde
werken	hij werkt	hij werkte
verhuizen	hij verhuist	hij verhuisde
praten	hij praat	hij praatte
zetten	hij zet	hij zette
wachten	hij wacht	hij wachtte

De laatste medeklinker van de stam blijft staan en de uitgang komt erbij: antwoord + de, praat + te, zet + te, wacht + te. Zo ontstaan dd en tt. Anders dan bij het voltooid deelwoord schrijf je hier dus wel twee dezelfde medeklinkers: hij praatte tegenover hij heeft gepraat.

6.Misleidende paren

Veel fouten ontstaan doordat een persoonsvorm en een voltooid deelwoord hetzelfde klinken.

Persoonsvorm	Voltooid deelwoord	Contrast
Het gebeurt nu.	Het is gebeurd.	tijdproef: gisteren gebeurde; gebeurd staat na is
Zij bedoelt dit.	Dit is zo bedoeld.	tijdproef: zij bedoelde; bedoeld staat na is
Hij betaalt vandaag.	Alles is betaald.	tijdproef: hij betaalde; betaald staat na is
De situatie verandert.	De situatie is veranderd.	tijdproef: de situatie veranderde; veranderd staat na is

Een voltooid deelwoord kan ook als bijvoeglijk woord gebruikt worden: de betaalde rekening, een veranderd plan. De spelling van het deelwoord blijft het vertrekpunt.

7.Gevorderde contrasten

7.1Persoonsvorm, verleden tijd en deelwoord

Vorm	Voorbeeld
ik-vorm	Ik vermeld de bron. / Ik beantwoord de vraag.
tegenwoordige tijd	Hij vermeldt de bron. / Hij beantwoordt de vraag.
verleden tijd	Hij vermeldde de bron.

In een bijzin helpt de hulpwerkwoordproef: Ik zie dat het bedrag wordt overgemaakt bevat een persoonsvorm. In Ik zie dat het bedrag is overgemaakt is overgemaakt een voltooid deelwoord.

Let ook op de verbuiging: het veranderde plan heeft een deelwoord vóór een zelfstandig naamwoord; het plan is veranderd heeft een deelwoord na is.

Bij een stam op d of t kan de verleden tijd een dubbele medeklinker hebben, terwijl het bijvoeglijk gebruikte deelwoord er maar één heeft. De verleden tijd bestaat uit stam + de/te. Voor de bijvoeglijke vorm neem je het deelwoord en voeg je zo nodig -e toe, met de gewone spellingregels voor open en gesloten lettergrepen.

Verleden tijd	Voltooid deelwoord	Bijvoeglijk gebruikt deelwoord
Hij vergrootte de foto.	Hij heeft de foto vergroot.	de vergrote foto
Men verbreedde de weg.	Men heeft de weg verbreed.	de verbrede weg
Hij veranderde het plan.	Hij heeft het plan veranderd.	het veranderde plan

Bij vergroot + te en verbreed + de blijven beide medeklinkers staan. Bij vergroot + e en verbreed + e is er geen extra t of d; bovendien wordt oo tot o en ee tot e in de open lettergreep: vergrote, verbrede. Niet elk bijvoeglijk gebruikt deelwoord heeft een enkele medeklinker: de geredde hond behoudt dd om de korte e-klank weer te geven.

Gebeurde is geen voorbeeld van het contrast tussen een dubbele en een enkele medeklinker: in het gebeurde gisteren is het een verleden tijd met één d, omdat de stam gebeur op r eindigt. Ook in het gebeurde ongeluk heeft de bijvoeglijke vorm één d. Net als bij veranderde moet je hier de functie uit de zin afleiden.

7.2Zelfstandig naamwoord of persoonsvorm?

Ook een zelfstandig naamwoord kan hetzelfde klinken als een persoonsvorm. De tijdproef maakt het verschil zichtbaar.

Zelfstandig naamwoord	Persoonsvorm	Tijdproef
Het antwoord is duidelijk.	Hij antwoordt duidelijk.	Het antwoord was duidelijk. / Hij antwoordde duidelijk.
Het woord is lang.	Hij wordt ongeduldig.	Het woord was lang. / Hij werd ongeduldig.

Het zelfstandig naamwoord blijft bij de tijdproef gelijk. Alleen de persoonsvorm verandert; voeg dus niet op grond van de klank een t aan antwoord of woord toe.

7.3Samengestelde en scheidbare werkwoorden

Een langer werkwoord volgt dezelfde regels. Bij beantwoorden eindigt de stam beantwoord op d: hij beantwoordt, hij beantwoordde, hij heeft beantwoord.

Bij een scheidbaar werkwoord kan het eerste deel los staan. Bepaal de stam van het hele werkwoord en controleer de vorm die in de zin staat.

Infinitief	Tegenwoordige tijd	Voltooid deelwoord	Gebiedende wijs
aanmelden	Hij meldt zich aan.	Hij heeft zich aangemeld.	Meld je aan.
aankondigen	Hij kondigt de wijziging aan.	Hij heeft de wijziging aangekondigd.	Kondig de wijziging aan.

Bij aanmelden eindigt de stam aanmeld op d: de persoonsvorm krijgt dt, het deelwoord alleen d. Bij aankondigen eindigt de stam aankondig op g: de persoonsvorm krijgt t en het deelwoord d. Het deel ge staat in deze deelwoorden tussen de twee delen van het werkwoord.

8.Gebiedende wijs en vragen

De gebiedende wijs gebruikt doorgaans alleen de stam.

• Word lid van onze vereniging.
• Antwoord vóór vrijdag.
• Houd de deur gesloten.

Bij een beleefde aansporing met u als onderwerp gebruik je de persoonsvorm met -t: Houdt u de deur gesloten. / Wordt u lid van onze vereniging. Deze zinnen hebben de functie van een gebiedende wijs, maar bevatten een persoonsvorm bij u. Zonder dat onderwerp schrijf je Houd en Word.

Vergelijk dit met een vraag: Wordt hij lid? Daar is wordt een persoonsvorm bij hij en krijgt de stam wel een t.

9.Een vaste beslisroute

1. Zoek het hele werkwoord en de mogelijke stam.
2. Bepaal of de twijfelvorm de persoonsvorm is.
3. Is het een persoonsvorm? Zoek het onderwerp en controleer tijd en inversie.
4. Is het een voltooid deelwoord? Bepaal of het werkwoord sterk of zwak is. Gebruik bij een zwak werkwoord de medeklinker vóór -en in de infinitief en ’t ex-kofschip; let bij Engelse leenwerkwoorden op de uitgesproken eindklank. Voeg aan een stam op d of t geen tweede d of t toe. Gebruik bij een sterk werkwoord de geleerde deelwoordvorm op -en.
5. Is het een bijvoeglijke vorm? Begin bij het juiste deelwoord en pas daarna de verbuiging toe.
6. Controleer je keuze door onderwerp of tijd te veranderen.

10.Samenvatting

• Bepaal eerst of je met een persoonsvorm of voltooid deelwoord te maken hebt.
• Bij een stam op d geeft stam + t de zichtbare combinatie dt.
• Inversie met jij/je laat de t vervallen, maar bij u en andere onderwerpen niet.
• Gebruik de medeklinker vóór -en in de infinitief en ’t ex-kofschip voor de uitgang van een zwak voltooid deelwoord; let bij Engelse leenwerkwoorden op de uitgesproken eindklank. Een voltooid deelwoord eindigt nooit op -dt.
• Vertrouw bij homofonen niet op je gehoor; gebruik de grammaticale functie.