Resten van de aanvoegende wijs.

1.Een verdwenen paradigma met zichtbare resten

De aanvoegende wijs, ook conjunctief genoemd, drukt geen neutrale vaststelling uit. De vorm kan een wens, aansporing, toegeving, berusting of niet-werkelijkheid markeren. In ouder Nederlands vormde de conjunctief een ruimer werkwoordelijk systeem; in het hedendaagse Nederlands leeft hij vooral voort in vaste formules en enkele formele patronen.

Vergelijk:

• Het gaat je goed. — een constatering over je huidige situatie;
• Het ga je goed! — een wens voor de toekomst.

De vorm alleen draagt hier dus een modale betekenis. Toch kun je niet voor elk modern werkwoord vrij een conjunctief maken. De meeste resterende vormen worden herkend doordat ze bij een bekend patroon of een bepaalde tekstsoort horen.

2.De vorm van de tegenwoordige conjunctief

Bij de derde persoon enkelvoud is de vorm meestal gelijk aan de infinitief zonder de slot-n. Een paar veelvoorkomende vormen zijn onregelmatig of hebben door de spelling een bijzondere vorm.

Infinitief	Conjunctief	Voorbeeld
leven	leve	Leve de democratie!
mogen	moge	Moge het onderzoek slagen.
nemen	neme	Men neme een ruime marge.
helpen	helpe	Zo waarlijk helpe mij God almachtig.
worden	worde	Uw verzoek worde ingewilligd.
gaan	ga	Het ga je goed.
zijn	zij	Het zij zo.

De uitgang is dus niet de gewone uitgang van de derde persoon op -t: het ga, niet het gaat, als er een wens wordt uitgedrukt. De vorm zij in het zij zo is een werkwoordsvorm van zijn, geen persoonlijk voornaamwoord.

2.1Meervoud en een versteende uitzondering

De conjunctief in het meervoud is gelijk aan de infinitief:

• Mogen alle betrokkenen veilig thuiskomen.
• Lang leven de jubilarissen!

Toch is Lang leve de jubilarissen! eveneens correct en zelfs heel gebruikelijk. Lang leve is zo sterk als wensformule versteend dat leve vaak blijft staan bij een meervoudig onderwerp. Buiten zo'n vaste formule volg je de gewone meervoudsvorm: Mogen al jullie wensen uitkomen, niet Moge al jullie wensen uitkomen.

3.Wensen en plechtige formules

Wensende conjunctieven zijn de bekendste levende resten. Ze komen voor bij felicitaties, afscheid, herdenkingen, religieuze taal en ceremoniële toespraken.

De constructie staat vaak zonder uitgesproken ik wens dat. Daardoor klinkt ze bondig en plechtig. Met moge(n) + infinitief kun je ook een nieuwere wens formuleren, maar het register blijft formeel:

Mogen de onderzoeksgegevens voor iedereen toegankelijk blijven.

In een persoonlijke boodschap klinkt Ik hoop dat de gegevens toegankelijk blijven doorgaans directer. De conjunctief is niet beleefder op zichzelf; hij roept vooral een ceremoniële of verheven stijl op.

Formule	Gewone parafrase	Typisch effect
Moge hij spoedig herstellen.	Ik hoop dat hij spoedig herstelt.	plechtige wens
Leve de winnaar!	Hulde aan de winnaar!	toejuiching
Het ga je goed.	Ik wens je het beste.	formeel afscheid
God zij dank.	Gelukkig.	vaste opluchtingsformule

God zij dank kan nog als losse formule worden geschreven. Het tussenwerpsel godzijdank schrijf je aaneen. Ook dankzij is in de gewone voorzetselbetekenis één woord: Dankzij de subsidie kon het project doorgaan. Het archaïsche dank zij God bevat daarentegen werkelijk de conjunctief zij.

4.Aansporingen met men en de lezer

In recepten, handleidingen en oudere wetenschappelijke teksten staat soms een formele aansporing met men of een lezersaanduiding:

• Men neme honderd gram bloem.
• Men vergete niet de bijlagen te nummeren.
• De lezer bedenke dat de cijfers voorlopig zijn.
• Voor nadere informatie wende men zich tot het secretariaat.

Deze zinnen zijn grammaticaal, maar klinken afstandelijk en vaak ouderwets. Moderne alternatieven maken de handelende persoon meestal duidelijker:

Conjunctief	Directer hedendaags alternatief
Men neme een schone maatbeker.	Neem een schone maatbeker.
Men vergelijke beide tabellen.	Vergelijk beide tabellen.
De lezer bedenke dat dit een schatting is.	Houd er rekening mee dat dit een schatting is.
De aanvrager vermelde het dossiernummer.	Vermeld uw dossiernummer.

De oude vorm kan functioneel zijn in een historische pastiche, een ironische instructie of een bewust plechtig betoog. In publieksinformatie is de gebiedende wijs meestal korter en toegankelijker.

5.Toegeving en berusting

Enkele vaste verbindingen drukken uit dat de spreker een mogelijkheid erkent, maar zijn hoofdstandpunt niet opgeeft:

• Hoe het ook zij, de deadline blijft gelden.
• Het zij zo; we gaan verder met de beschikbare gegevens.
• Kome wat komt, zij houdt aan haar besluit vast.
• We ronden het onderzoek af, koste wat het kost.

In koste wat het kost is alleen de eerste vorm conjunctief. De standaardtalige varianten zijn het koste wat het kost, koste wat het kost en koste wat kost. De veelvoorkomende vorm kost wat kost geldt niet als standaardtaal.

Een vrij gevormde toegeving met moge is veel formeler:

Het voorstel moge technisch uitvoerbaar zijn, financieel blijft het riskant.

In hedendaagse algemene taal ligt Het voorstel mag dan technisch uitvoerbaar zijn ... meer voor de hand. De conjunctief voegt hier geen andere feitelijke informatie toe, maar verhoogt de stilistische afstand.

6.Ware en niet-werkelijkheid

Ware is de verleden conjunctief van zijn. In vrije conditionele zinnen klinkt deze vorm formeel-archaïsch:

Ware de hulp eerder gekomen, dan was de schade beperkt gebleven.

Neutraler zijn:

• Als de hulp eerder was gekomen, dan was de schade beperkt gebleven.
• Was de hulp eerder gekomen, dan was de schade beperkt gebleven.

6.1Ware het niet dat

De vaste wending ware het niet dat is nog wel gangbaar in verzorgde formele teksten. Ze introduceert de omstandigheid die het voorafgaande tegenhoudt of ongedaan maakt:

Het voorstel zou overtuigend zijn, ware het niet dat de kostenraming ontbreekt.

Een directer alternatief is: Het voorstel zou overtuigend zijn, maar de kostenraming ontbreekt. Let daarbij op de bedoelde werkelijkheid: in het voorbeeld ontbreekt de raming daadwerkelijk.

6.2Als ware en als het ware

De vrije constructie als ware + onderwerp klinkt archaïsch:

Hij sprak over de nederlaag als ware het een overwinning.

Hedendaags is: Hij sprak over de nederlaag alsof het een overwinning was. De versteende bijwoordelijke uitdrukking als het ware behoort wel gewoon tot de standaardtaal:

De nieuwe regel vormt als het ware een vangnet.

Hier betekent als het ware ongeveer ‘bij wijze van spreken’. De uitdrukking presenteert geen echte voorwaarde en wordt als geheel geïnterpreteerd.

7.Herkennen, interpreteren en herschrijven

Bij een onbekende conjunctiefvorm kun je drie vragen stellen:

1. Welke houding wordt uitgedrukt? Gaat het om een wens, aansporing, toegeving, berusting of niet-werkelijkheid?
2. Is de combinatie vast? Formules als het zij zo en koste wat het kost kun je niet onbeperkt naar analogie uitbreiden.
3. Wat doet het register? Is de plechtige, religieuze, juridische, ironische of historische toon bedoeld?

Vergelijk ten slotte de tekst met een indicatief, een modaal werkwoord of een directe instructie. Als de conjunctief alleen afstand en moeilijkheid toevoegt, is de hedendaagse formulering meestal sterker. Als de formule een ceremonieel moment markeert, een stem karakteriseert of bewust intertekstueel verwijst, kan juist de oude vorm de precieze keuze zijn.

De resterende conjunctief is daarmee geen onbruikbaar fossiel. Hij is een klein maar expressief repertoire waarvan vorm, betekenis en register nauw met elkaar verbonden zijn.