Tijdsprongen in verhalen markeren.

Een verhaal volgt niet altijd één rechte tijdlijn. Een verteller kijkt terug, slaat een periode over of kondigt een latere gebeurtenis aan. Met tijdsaanduidingen én passende werkwoordstijden houd je zulke sprongen begrijpelijk.

Na deze les kun je:

• de hoofdlijn van een verhaal vasthouden;
• een eerdere gebeurtenis markeren met het plusquamperfectum;
• vooruit- en terugblikken verbinden met duidelijke tijdswoorden;
• na een tijdsprong weer naar de verhaallijn terugkeren.

1.Kies eerst het vertelnu

Veel alledaagse verhalen staan in de onvoltooid verleden tijd (imperfectum). Dat verleden moment vormt het vertelnu: het punt vanwaaruit de verteller naar andere momenten kijkt.

Op maandag begon Sara aan haar nieuwe baan. Ze kende nog niemand en zocht haar werkplek.

De gebeurtenissen begon, kende en zocht horen bij dezelfde verhaallijn. Tijdsaanduidingen zoals die ochtend, toen en op dat moment houden de lezer op die lijn.

• Die ochtend meldde Sara zich bij de receptie.
• Op dat moment kende ze het gebouw nog niet.
• Toen kwam haar leidinggevende naar beneden.

2.Terugkijken met het plusquamperfectum

Een gebeurtenis die al vóór het vertelnu was afgerond, krijgt vaak het plusquamperfectum: had/hadden of was/waren + voltooid deelwoord.

Sara vond de ingang snel, want ze had de route thuis bekeken.

De hoofdlijn is vond. Het bekijken gebeurde eerder. Woorden als eerder, daarvoor, de avond ervoor, nog nooit en al maken die relatie extra duidelijk.

Hoofdlijn	Eerdere gebeurtenis
Hij miste de trein.	Hij was te laat van huis vertrokken.
We herkenden de straat.	We hadden er vroeger gewoond.
Noor bleef rustig.	Zij had het probleem al besproken.

3.Geef de grens van de terugblik aan

Een lezer moet weten wanneer de terugblik begint én wanneer de hoofdlijn terugkomt.

De vergadering begon rommelig. De voorzitter had de agenda niet verstuurd en twee deelnemers waren naar de verkeerde zaal gegaan. Na een korte pauze ging de vergadering verder.

De twee vormen in het plusquamperfectum openen de terugblik. Na een korte pauze en het imperfectum ging brengen het verhaal terug naar de hoofdlijn.

3.1Signalen die de hoofdlijn hervatten

• toen, daarna, vervolgens;
• weer op die ochtend of terug in het café/de zaal;
• een uur later, de volgende dag;
• een herhaling van de hoofdpersoon of situatie.

4.Een periode overslaan

Je hoeft niet elk tussenmoment te beschrijven. Markeer een sprong vooruit met een precieze overgang.

• Drie weken later kreeg ze een vast rooster.
• In de maanden daarna leerde hij de buurt kennen.
• Tegen het einde van het jaar was het project bijna klaar.
• Uiteindelijk besloot de groep opnieuw te beginnen.

Later is bruikbaar, maar kan te vaag zijn. Later ging het beter roept de vraag op: dezelfde dag, een maand later of jaren later? Voeg de schaal toe als die belangrijk is.

5.Vooruitwijzen vanuit het verleden

Een verteller kan vanuit een verleden moment vooruitkijken. Zou/zouden + infinitief laat zien dat iets toen nog toekomst was.

• Op dat moment wist zij niet dat ze later directeur zou worden.
• De reis begon rustig, maar die avond zou alles veranderen.
• Ze spraken af dat ze elkaar de volgende dag zouden bellen.

Gebruik zo'n vooruitwijzing doelgericht. Als je de uitkomst te vroeg onthult, verdwijnt spanning. Een neutrale tijdsaanduiding kan genoeg zijn: De volgende ochtend ontving hij een onverwacht bericht.

6.Tijdsaanduidingen moeten een vast punt hebben

Woorden als gisteren, morgen en volgende week hangen af van het moment waarop iemand spreekt. In een verteld verleden zijn relatieve vormen vaak duidelijker.

Vanuit nu	Vanuit een verleden vertelnu
gisteren	de dag ervoor
morgen	de volgende dag
vorige week	de week ervoor
volgende maand	de maand daarna

In directe rede blijven de oorspronkelijke woorden mogelijk: Ze zei: “Ik kom morgen.” In indirecte weergave wordt vaak: Ze zei dat ze de volgende dag zou komen. Het zou werkt hier zoals de vooruitwijzing met zou/zouden in sectie 5: de komst lag op het moment van zeggen nog in de toekomst.

7.Werkwoordstijd en tekstsignaal samenwerken

Alleen een tijdswoord of alleen een andere tijd kan soms te weinig zijn. Combineer beide waar de volgorde niet vanzelf spreekt.

• duidelijk: Hij was opgelucht, want hij had eerder die week de rekening betaald.
• duidelijk: Een jaar later verhuisde het gezin opnieuw.
• duidelijk: Daarvoor had niemand het probleem opgemerkt.

Een heel verhaal hoeft niet mechanisch in één tijd te staan. De voltooid tegenwoordige tijd (perfectum) kan in gesproken verhalen een afgeronde gebeurtenis introduceren, terwijl de onvoltooid verleden tijd de situatie uitwerkt: We hebben het huis bekeken. Het lag aan het water. Belangrijker dan één vaste tijd is een herkenbaar perspectief.

8.Controleer de tijdlijn

Maak na het schrijven een korte lijst van de gebeurtenissen en zet ze in werkelijke volgorde. Controleer daarna de vertelvolgorde.

1. Welke gebeurtenissen vormen de hoofdlijn?
2. Welke gebeurden eerder en vragen had/was + deelwoord?
3. Waar sla je tijd over?
4. Waar kijk je vooruit vanuit het verleden?
5. Welke woorden maken begin en einde van elke sprong zichtbaar?

Een lezer mag verrast worden door wat er gebeurt, maar niet verdwalen in wanneer het gebeurt.