Verwijzing en signaalwoorden in een betoog.

Een overtuigend betoog bestaat niet alleen uit goede argumenten. De lezer moet ook kunnen volgen waar woorden als dit, daarom en daarentegen naar verwijzen en welk verband ze aangeven. Heldere verwijzing en passende signaalwoorden maken de gedachtegang controleerbaar.

Na deze les kun je:

• een verwijswoord aan een duidelijk antecedent koppelen;
• signaalwoorden kiezen voor verschillende argumentatieve relaties;
• een alinea logisch opbouwen van standpunt naar onderbouwing;
• vage verwijzingen en schijnverbanden herkennen;
• samenhang creëren met zowel grammaticale als lexicale middelen.

1.Verwijzen houdt informatie bij elkaar

Een verwijswoord voorkomt onnodige herhaling, maar werkt alleen als de lezer gemakkelijk kan bepalen wat ermee wordt bedoeld.

Dit voorstel verwijst precies naar het subsidiëren van meer deelauto's. De maatregel benoemt hetzelfde idee vervolgens met andere woorden. Zo blijft de referent herkenbaar zonder steeds de hele zin te herhalen.

2.Een passend verwijswoord kiezen

De vorm hangt af van het antecedent en van de relatie die je wilt uitdrukken.

Verwijzing	Voorbeeld
naar een de-woord	de regeling → deze regeling / die
naar een het-woord	het voorstel → dit voorstel / dat
naar meervoud	de maatregelen → deze / die
naar een hele gedachte	De huur stijgt opnieuw. Dit baart veel bewoners zorgen.
naar een middel of oorzaak	Er komt extra toezicht. Daarmee wil de gemeente overlast beperken.
naar een onderwerp van discussie	De nieuwe norm is omstreden. Daarover debatteert de Kamer.

Een zelfstandig naamwoord na dit of deze maakt de verwijzing vaak preciezer: dit argument, deze ontwikkeling, die conclusie.

3.Vermijd een vaag dit of dat

Een los dit kan naar één woord, een hele zin of een reeks voorafgaande ideeën verwijzen. Bij meerdere mogelijke antecedenten moet je de referent benoemen.

Controleer ook of het verwijswoord grammaticaal past. Bij een het-woord gebruik je dit/dat; bij een de-woord gebruik je deze/die. Herhaal bij meerdere mogelijke antecedenten liever het kernwoord: Het plan en de begroting zijn aangepast. De begroting wordt morgen besproken. Bedoel je beide documenten, benoem ze dan samen: Beide documenten worden morgen besproken.

4.Signaalwoorden benoemen de relatie

Een signaalwoord vertelt hoe een zin of alinea aansluit op wat voorafgaat.

Relatie	Veelgebruikte signalen en zinstype	Voorbeeld
opsomming of toevoeging	ten eerste, bovendien, ook, daarnaast — bijwoorden	Bovendien is de maatregel betaalbaar.
oorzaak of reden	omdat, doordat, aangezien — onderschikkende voegwoorden; want — nevenschikker; immers — bijwoord	Omdat de vraag stijgt, worden huizen duurder. De huizen worden duurder, want de vraag stijgt. Hij kent het dossier immers goed.
gevolg of conclusie	daarom, daardoor, dus, concluderend — bijwoorden	Daarom is een lagere limiet verdedigbaar. Daardoor stijgen de kosten.
tegenstelling	maar — nevenschikker; echter, daarentegen — bijwoorden	De maatregel is duur, maar hij werkt. De kosten zijn echter hoog.
toegeving	hoewel — onderschikkend voegwoord; weliswaar, toch, desondanks — bijwoorden	Hoewel het duur is, blijft de maatregel nodig. Desondanks blijft hij nodig.
voorbeeld of concretisering	bijvoorbeeld, zo, ter illustratie — bijwoorden of woordgroepen	Scholen kunnen bijvoorbeeld geld besparen.
voorwaarde	als, indien, mits, tenzij — onderschikkende voegwoorden	Mits de Kamer instemt, gaat de regel in.

De woorden binnen één rij zijn niet altijd uitwisselbaar. Omdat, doordat, hoewel, mits en tenzij maken een bijzin: de persoonsvorm staat achteraan. Maar en want verbinden hoofdzinnen. Immers is geen voegwoord, maar een bijwoord binnen een hoofdzin: Hij kent het dossier immers goed, niet Immers hij kent het dossier. Staan daarom, daardoor, desondanks of daarentegen vooraan in de hoofdzin, dan volgt inversie: Daarom is een lagere limiet verdedigbaar; Daardoor stijgen de kosten. Plaats echter in verzorgde schrijftaal liever binnen de zin: De kosten zijn echter hoog. Vermijd echter vooraan met inversie.

4.1Oorzaak, reden en argument onderscheiden

Met doordat benoem je een oorzaak: je laat zien waardoor iets gebeurt, zonder die oorzaak als motief voor een bewuste keuze voor te stellen. Met omdat kun je een reden of motief geven, maar ook een oorzaak. Want leidt een argument of verklaring in waarmee de spreker de voorafgaande uitspraak onderbouwt.

• Doordat de brug open stond, kwam hij te laat. — het openstaan van de brug veroorzaakte de vertraging.
• Omdat hij de drukte wilde vermijden, vertrok hij vroeg. — het vermijden van de drukte was zijn motief.
• Omdat de brug open stond, kwam hij te laat. — ook omdat kan een oorzaak aangeven.
• Hij is waarschijnlijk al thuis, want het licht brandt. — het brandende licht is een argument voor de inschatting van de spreker.

4.2Daarom en daardoor onderscheiden

Gebruik daardoor als je een oorzaak met een gevolg verbindt. Gebruik daarom als je een reden met een besluit of handeling verbindt. Daarom kan ook een conclusie in een redenering inleiden.

• Het regende hard. Daardoor werd het wegdek glad. — de regen veroorzaakte de gladheid.
• Het regende hard. Daarom bleven we thuis. — de regen was de reden voor onze keuze.

Let ook op register. Echter, daarentegen, aangezien, weliswaar en concluderend passen vooral in schrijftaal. Maar, dus en want zijn neutraal en ook gewoon in gesprekken.

5.Het verband moet inhoudelijk kloppen

Een signaalwoord kan geen logische stap creëren die de inhoud niet ondersteunt.

• De bus is goedkoper. Daarom kiezen veel studenten de bus. — aannemelijk gevolg.
• De bus is goedkoper. Daarentegen heeft de trein wifi. — expliciet contrast tussen voordelen.
• De bus is goedkoper. Dus moet de gemeente alle treinen afschaffen. — te sterke conclusie zonder extra argumenten.

6.Verwijzing over zinsgrenzen

Een argument ontwikkelt zich vaak over meerdere zinnen. Herhaal dan af en toe een kernwoord of gebruik een duidelijke omschrijving.

Minder helder: Thuiswerken vermindert reistijd. Het vraagt goede apparatuur. Dit kan duur zijn. Daardoor wordt het minder aantrekkelijk.

Helderder: Thuiswerken vermindert reistijd, maar vereist goede apparatuur. De aanschaf van die apparatuur kan duur zijn. Door deze extra kosten is thuiswerken voor kleine organisaties soms minder aantrekkelijk.

De tweede versie benoemt wat duur is en waardoor de aantrekkelijkheid afneemt. Een beperkte hoeveelheid herhaling helpt de lezer; variatie is geen doel op zichzelf.

7.Een betoogalinea opbouwen

Een heldere alinea bevat vaak vier functionele stappen:

1. Kernzin: formuleer het argument.
2. Uitleg: leg het verband met het standpunt uit.
3. Onderbouwing of voorbeeld: maak de bewering concreet.
4. Terugkoppeling: laat zien wat dit voor het standpunt betekent.

Het signaal daarom vat hier een daadwerkelijk opgebouwde redeneerstap samen. Het vervangt de onderbouwing niet.

8.Tegenargument en toegeving

Een sterk betoog kan een bezwaar erkennen zonder het eigen standpunt op te geven.

• Weliswaar kost de maatregel op korte termijn geld, maar hij verlaagt later de onderhoudskosten.
• Hoewel niet iedere reiziger kan thuiswerken, kan minder woon-werkverkeer de spits wel ontlasten.
• De voorgestelde regel is eenvoudig. Daar staat tegenover dat uitzonderingen moeilijk uitvoerbaar zijn.

Laat bij woorden als enerzijds ook het corresponderende anderzijds volgen. Gebruik toch of desondanks alleen wanneer de tweede bewering tegen een reële verwachting ingaat.

9.Samenhang op tekstniveau controleren

Lees na het schrijven niet alleen elke zin afzonderlijk, maar volg de keten van verwijzingen en relaties.

1. Omcirkel dit, dat, deze, die, daarmee en daardoor.
2. Trek voor elk woord een denkbeeldige lijn naar één duidelijk antecedent.
3. Onderstreep de signaalwoorden en benoem hun relatie.
4. Controleer of oorzaak en gevolg niet zijn omgekeerd.
5. Kijk of elke alinea één herkenbare kern heeft.
6. Herhaal een kernterm als een voornaamwoord dubbelzinnig wordt.

Goed gekozen signalen leiden de lezer door een bestaande redenering. Ze zijn geen decoratie en kunnen een ontbrekend argument niet verbergen.