Voltooide infinitieven met te hebben en te zijn.

1.Een eerdere gebeurtenis binnen een infinitief

Na werkwoorden als beweren, menen, lijken, schijnen, blijken en erkennen staat vaak een infinitief met te. Als de genoemde gebeurtenis al vóór het relevante beoordelingsmoment plaatsvindt, kun je een voltooide infinitief gebruiken.

De basisvormen zijn te hebben + voltooid deelwoord en te zijn + voltooid deelwoord. Ook de volgordes voltooid deelwoord + te hebben/te zijn komen voor. Welke ordening natuurlijk klinkt, hangt onder meer af van de werkwoordgroep, het register, de regio en het ritme van de zin.

2.Hebben of zijn volgt het gewone perfectum

Kies het hulpwerkwoord zoals je dat in een gewone voltooide tijd zou doen. Maak eerst een eindige perfectumzin en vervang daarna de vervoegde vorm van hebben of zijn door te hebben of te zijn.

Eindige voltooide tijd	Voltooide infinitief	Voorbeeld in een volledige zin
zij heeft gelezen	te hebben gelezen	Zij zegt het dossier te hebben gelezen.
hij is vertrokken	te zijn vertrokken	Hij beweert vroeg te zijn vertrokken.
het is gebeurd	te zijn gebeurd	Het incident lijkt 's nachts te zijn gebeurd.
wij hebben gewacht	te hebben gewacht	Wij erkennen te lang te hebben gewacht.
zij is gebleven	te zijn gebleven	Zij zegt tot het einde te zijn gebleven.

De bekende keuzevoorwaarden blijven dus gelden. Bewegingswerkwoorden krijgen niet automatisch zijn; de gebruikelijke combinatie van betekenis en constructie bepaalt het hulpwerkwoord. Vergelijk Hij heeft uren door het park gelopen met Hij is naar huis gelopen.

3.Voortijdigheid hangt af van het referentiepunt

De voltooide infinitief drukt doorgaans uit dat de ingebedde gebeurtenis voorafgaat aan een relevant moment. Dat moment hoeft niet het huidige spreekmoment te zijn.

Zin	Tijdverhouding
De trein lijkt al te zijn vertrokken.	het vertrek ligt vóór de huidige vaststelling
De getuige beweerde de brief eerder te hebben gezien.	het zien ligt vóór de bewering in het verleden
Morgen verwacht zij het rapport afgerond te hebben.	de afronding ligt vóór het verwachte ijkpunt van morgen
In 2030 hoopt de organisatie haar doel bereikt te hebben.	het bereiken ligt vóór of uiterlijk op het toekomstige doelmoment

In de laatste twee voorbeelden kan de ingebedde gebeurtenis vanuit het huidige moment nog in de toekomst liggen. Voltooid betekent hier dus niet simpelweg verleden ten opzichte van nu, maar eerder dan het gekozen referentiepunt.

4.Bewering, bewijs en afstand

Het hogere werkwoord bepaalt hoe de spreker zich verhoudt tot de inhoud. De voltooide infinitief maakt de voorafgaande gebeurtenis beschikbaar; hij bewijst niet dat die gebeurtenis werkelijk heeft plaatsgevonden.

• beweren te hebben gedaan — de verantwoordelijkheid voor de uitspraak ligt bij de genoemde persoon;
• menen te hebben gezien — de waarneming of herinnering wordt als eigen overtuiging gepresenteerd;
• lijken te zijn veranderd — beschikbare aanwijzingen ondersteunen die indruk;
• schijnen te zijn vertrokken — de informatie is indirect of niet volledig bevestigd;
• blijken te hebben gewerkt — latere gegevens ondersteunen de conclusie;
• erkennen te hebben gehandeld — de genoemde persoon aanvaardt de eerdere handeling als feit.

Maak bij blijken, lijken en schijnen geen automatische betrouwbaarheidsladder. Blijken presenteert doorgaans een resultaat of vaststelling, terwijl lijken en schijnen meer afstand toelaten. De concrete bewijskracht blijft van de context afhangen.

5.Voltooid betekent niet altijd een bereikt doel

Een voltooide infinitief plaatst een situatie vóór het referentiepunt, maar de betekenis van het hoofdwerkwoord en zijn aanvullingen bepaalt of een inhoudelijk doel is bereikt.

• Zij zegt drie hoofdstukken te hebben geschreven — de afgebakende hoofdstukken worden als geschreven voorgesteld.
• Zij zegt de hele ochtend te hebben geschreven — de schrijfperiode is eerder, maar een manuscript hoeft niet af te zijn.
• Hij beweert jaren in Brussel te hebben gewoond — een eerdere of tot een grens bekeken toestand; geen resultaatdoel.
• Hij lijkt het slot te hebben geopend — het slot openen bevat een natuurlijk eindpunt.

Het verschil tussen te kennen en te hebben leren kennen is eveneens meer dan tijd. De eerste vorm beschrijft een toestand; de tweede kijkt terug op het proces waardoor die toestand ontstond.

6.Uitgebreide clusters met modaliteit en passief

Binnen een voltooide infinitief kunnen modale werkwoorden en passieve vormen voorkomen.

Opbouw	Voorbeeld	Betekenislaag
te hebben kunnen + infinitief	Ze zegt het probleem te hebben kunnen oplossen.	eerdere mogelijkheid die benut kon worden
te hebben moeten + infinitief	Hij betreurt zo lang te hebben moeten wachten.	eerdere noodzaak
te zijn + passief deelwoord	De maatregel blijkt al te zijn ingevoerd.	eerdere passieve gebeurtenis of bereikt resultaat
deelwoord + te zijn	Het dossier lijkt verkeerd gearchiveerd te zijn.	dezelfde voltooide/passieve relatie met andere volgorde

Bij te hebben moeten wachten verschijnt moeten als infinitief, niet als gemoeten. Dat is de vervangende infinitief in een voltooide werkwoordgroep. Bij het passief kan de grens tussen gebeurtenis en resulterende toestand contextafhankelijk zijn: De deur lijkt gesloten te zijn kan vooral de huidige toestand gesloten beschrijven, zonder de sluitingshandeling centraal te stellen.

7.Twee gangbare volgordepatronen

Bij een eenvoudige voltooide infinitief zijn beide patronen mogelijk:

• te hebben/te zijn + voltooid deelwoord: te hebben gelezen, te zijn vertrokken;
• voltooid deelwoord + te hebben/te zijn: gelezen te hebben, vertrokken te zijn.

De varianten kunnen verschillen in ritme, regionale voorkeur en aansluiting bij de rest van het werkwoordcluster. In langere clusters zijn niet alle denkbare permutaties even gangbaar. Gebruik daarom een patroon dat in de betreffende constructie natuurlijk klinkt en houd nauw samenhorende delen herkenbaar.

In bijzinnen verandert de persoonsvorm van het hogere werkwoord van plaats, maar de voltooide infinitief blijft zelf een infinitiefgroep:

• omdat de auteur de bron beweert te hebben geraadpleegd;
• hoewel de bezoekers via de zijingang lijken binnengekomen te zijn.

Deze voorbeelden zijn geen bewijs dat één totale eindvolgorde altijd verplicht is. Nederlandse werkwoordclusters laten variatie toe, terwijl selectie en onderlinge afhankelijkheid de mogelijkheden begrenzen.

8.Te zijn geweest en te hebben gehad

Bij een eerdere toestand of bezit gebruik je vaak geweest of gehad:

• Ze zegt tijdens de vergadering ziek te zijn geweest.
• Hij beweert nooit verantwoordelijk te zijn geweest voor de planning.
• De organisatie erkent onvoldoende toezicht te hebben gehad.
• Ik meen daar eerder contact over te hebben gehad.

Te zijn geweest bestaat uit het koppelwerkwoord zijn in de voltooide infinitief. Vergelijk zij is ziek geweest met zij zegt ziek te zijn geweest. Te hebben gehad is op dezelfde manier gebaseerd op zij heeft weinig tijd gehad.

Let op het verschil met zijn + te + infinitief in een modaal-passieve constructie:

• Het handschrift is moeilijk te lezen — het kan moeilijk gelezen worden.
• Het handschrift lijkt verkeerd gelezen te zijn — er lijkt eerder een verkeerde lezing te hebben plaatsgevonden.

9.Bereik van ontkenning en tijdsbepalingen

Plaats niet en tijdsbepalingen zo dat duidelijk is waarop ze betrekking hebben.

• De getuige beweert het signaal niet te hebben gehoord. — volgens de getuige vond het horen niet plaats.
• De getuige beweert niet dat hij het signaal heeft gehoord. — de ontkenning heeft bereik over de hogere bewering; de zin zegt niet vanzelf dat hij het tegendeel beweert.
• Zij zegt de aanvraag gisteren te hebben verstuurd. — gisteren hoort bij het versturen.
• Zij zei gisteren de aanvraag te hebben verstuurd. — gisteren hoort zonder extra context eerder bij het zeggen, maar een andere lezing is mogelijk.

Wanneer tijd of bereik juridisch, wetenschappelijk of praktisch belangrijk is, vermijd je die tweede dubbelzinnigheid:

• Zij zei gisteren dat zij de aanvraag een dag eerder had verstuurd.
• Volgens haar verklaring heeft zij de aanvraag gisteren verstuurd.

10.Een voltooide infinitief controleren

Doorloop bij het schrijven deze stappen:

1. Bepaal welke ingebedde gebeurtenis of toestand je wilt uitdrukken.
2. Vraag of die situatie vóór het relevante moment ligt.
3. Vorm een gewone voltooide tijd en kies zo hebben of zijn.
4. Zet het hulpwerkwoord in de infinitief met te.
5. Controleer bij modale clusters of een vervangende infinitief nodig is.
6. Kies een natuurlijke volgorde zonder alle werkwoorden willekeurig te herschikken.
7. Controleer wat het hogere werkwoord over bron, zekerheid of houding zegt.
8. Maak met tijdsbepalingen duidelijk welk referentiepunt en welk bereik bedoeld zijn.

Zo combineert de voltooide infinitief meerdere informatielagen in één compacte constructie: een eerdere situatie, een gekozen perspectief en de houding van degene die haar presenteert.