Wat na een hele zin als antecedent.

1.Een volledige mededeling als antecedent

Een betrekkelijk voornaamwoord verwijst vaak naar een zelfstandig naamwoord: het rapport dat gisteren verscheen. Maar soms wil je reageren op de inhoud van een hele voorafgaande zin. Dan gebruik je wat.

Zo'n betrekkelijke bijzin is altijd uitbreidend: hij beperkt geen groep personen of zaken, maar voegt een reactie, gevolg, beoordeling of toelichting toe aan een complete mededeling. Daarom staat er een komma vóór wat.

2.Wat tegenover die en dat

De keuze hangt af van de omvang en het type van het antecedent.

Antecedent	Betrekkelijk woord	Voorbeeld
enkelvoudig de-woord	die	de maatregel die gisteren inging
enkelvoudig het-woord	dat	het besluit dat gisteren viel
meervoud	die	de besluiten die gisteren vielen
hele voorafgaande zin	wat	Het besluit viel gisteren, wat niemand verwachtte.

In de eerste drie rijen hoort de betrekkelijke bijzin bij een naamwoordgroep. In de laatste rij verwijst wat naar de gehele stand van zaken.

Vergelijk de betekenissen zorgvuldig:

• De voorzitter beëindigde het debat dat al drie uur duurde. — dat bepaalt welk debat werd beëindigd.
• De voorzitter beëindigde het debat, wat zij volgens het reglement niet mocht doen. — wat verwijst naar het beëindigen als volledige handeling.
• De voorzitter beëindigde het debat, dat al drie uur duurde. — dat verwijst naar het debat; de bijzin geeft extra informatie over dat debat.

3.Dat kan wel terugverwijzen in een nieuwe zin

Dat kan als aanwijzend voornaamwoord zelfstandig naar een voorafgaande gebeurtenis of gedachte verwijzen. Het staat dan in een nieuwe hoofdzin, niet als betrekkelijk voornaamwoord in een bijzin.

Met betrekkelijk wat	Met zelfstandig dat
De server viel uit, wat het overleg vertraagde.	De server viel uit. Dat vertraagde het overleg.
Noor trok haar kandidatuur in, wat ons verbaasde.	Noor trok haar kandidatuur in. Dat verbaasde ons.
De deadline is verschoven, wat gunstig kan zijn.	De deadline is verschoven. Dat kan gunstig zijn.

De versie met wat integreert de tweede boodschap als uitbreidende bijzin. De versie met dat geeft haar een zelfstandiger tekstueel gewicht. Een punt, puntkomma of gedachtestreepje kan die zelfstandigheid markeren. Ook een komma tussen nauw verbonden hoofdzinnen is soms mogelijk, maar alleen als het verband en de leesstructuur ondubbelzinnig blijven.

4.De functie van wat binnen de bijzin

Hoewel wat naar de hele voorafgaande zin verwijst, heeft het ook een grammaticale functie in zijn eigen bijzin.

• Wat als onderwerp: De rente daalde, wat gunstig was voor starters.
• Wat als lijdend voorwerp: De rente daalde, wat weinig analisten hadden voorspeld.
• Wat als naamwoordelijk deel: Hij bleef kalm, wat zijn grootste kracht was.

Als wat het onderwerp is, staat de persoonsvorm in het enkelvoud: wat opviel, wat gebeurde, wat onvermijdelijk leek. De verwijzing omvat misschien meerdere gebeurtenissen, maar wordt grammaticaal als één inhoudelijk geheel behandeld.

Bij een voorzetsel gebruik je vaak een voornaamwoordelijk bijwoord met waar:

• De organisatie trok het besluit in, waarmee zij een lang conflict beëindigde.
• De minister wijzigde plotseling haar standpunt, waardoor de stemming werd uitgesteld.
• Het onderzoek is voortijdig stopgezet, waarover veel vragen zijn gesteld.

Deze vormen leggen een preciezere relatie vast: middel of aansluiting bij waarmee, gevolg bij waardoor en onderwerp van bespreking bij waarover.

5.Waar reikt de verwijzing precies over?

Bij een eenvoudige zin is de reikwijdte meestal duidelijk. Na een complexe zin kan wat naar verschillende delen van de voorafgaande informatie lijken te verwijzen.

Maak in zulke gevallen het bedoelde antecedent expliciet:

• Het schrappen van de presentatie riep veel kritiek op.
• Dat de cijfers waren uitgelekt, riep veel kritiek op.
• Deze gang van zaken riep veel kritiek op.

Ook een nabij zelfstandig naamwoord kan tijdelijk de verkeerde verwachting oproepen: De raad verwierp het advies van de commissie, wat tot protest leidde. Grammaticaal kan wat naar het verwerpen als hele mededeling verwijzen, maar een lezer kan kort zoeken naar het precieze verband. Een zelfstandig naamwoord als die afwijzing maakt de relatie vaak scherper.

6.Feit, gevolg of beoordeling toevoegen

De bijzin met wat kan verschillende tekstfuncties vervullen.

Functie	Voorbeeld	Verband
beoordeling	De resultaten zijn reproduceerbaar, wat geruststellend is.	de schrijver beoordeelt het feit
gevolg	De weg was afgesloten, wat een lange omleiding veroorzaakte.	de mededeling leidt tot een gevolg
reactie	Zij trok haar verklaring in, wat de advocaat verbaasde.	iemand reageert op de gebeurtenis
nuancering	Het voorstel kreeg een meerderheid, wat nog niet betekent dat het direct wordt uitgevoerd.	de schrijver begrenst een gevolgtrekking
tekstvoortgang	De commissie vroeg om nieuw onderzoek, wat vervolgens tot vertraging leidde.	de bijzin zet de redenering voort

Vooral de laatste vorm kan bijna de waarde van een nevengeschikte hoofdzin krijgen. In lange informatieve teksten kan een reeks zinnen met wat daardoor los of eentonig gaan klinken. Wissel waar nodig af met daardoor, dit besluit, die ontwikkeling of een expliciet logisch verband.

7.Niet verwarren met andere soorten wat

Niet elk betrekkelijk wat heeft een hele zin als antecedent.

• Alles wat zij voorstelde, werd besproken. — antecedent: alles.
• Het beste wat we kunnen doen, is wachten. — antecedent: de zelfstandig gebruikte overtreffende vorm het beste.
• Wat zij voorstelde, was haalbaar. — wat bevat zelf de betekenis datgene wat.
• De planning veranderde, wat niemand verwachtte. — antecedent: de hele voorafgaande mededeling.

Alleen in het laatste voorbeeld is de betrekkelijke bijzin noodzakelijk uitbreidend vanwege een zinsantecedent. Bij alles wat en datgene wat bepaalt de bijzin juist welke inhoud wordt bedoeld en is hij beperkend.

8.Interpunctie en plaats in de tekst

Omdat een bijzin met een hele zin als antecedent uitbreidend is, wordt hij door een komma afgescheiden:

• Het experiment werd herhaald, wat dezelfde uitkomst opleverde.
• De getuige wijzigde haar verklaring, wat de zaak bemoeilijkte, en vroeg daarna om juridisch advies.

In het tweede voorbeeld sluiten twee komma's de ingevoegde bijzin af voordat de hoofdstructuur verdergaat. Staat de wat-bijzin aan het einde, dan is alleen de komma vóór wat nodig.

Een zeer lange wat-bijzin kan de hoofdboodschap uit balans brengen. Overweeg dan een nieuwe zin:

• Compact: De onderzoeksopzet is aangepast, wat de vergelijking met eerdere metingen bemoeilijkt.
• Zelfstandiger: De onderzoeksopzet is aangepast. Deze wijziging bemoeilijkt de vergelijking met eerdere metingen.

9.Een verwijzing met wat controleren

Doorloop bij revisie deze vragen:

1. Verwijst het betrekkelijke woord naar een zelfstandig naamwoord of naar een hele mededeling?
2. Is een hele zin het antecedent, kies dan wat en zet er een komma voor.
3. Bepaal welke functie wat in de betrekkelijke bijzin heeft.
4. Kies bij een voorzetsel zo nodig waarmee, waardoor of een andere passende waar-vorm.
5. Controleer of een complexe voorafgaande zin meer dan één mogelijk antecedent bevat.
6. Vervang wat door een precieze naamwoordgroep als de reikwijdte onduidelijk blijft.
7. Kies tussen integratie met wat en een zelfstandige vervolgzin met dat op basis van het gewenste tekstgewicht.

Zo wordt wat een nauwkeurig verbindingsmiddel: het koppelt een nieuwe mededeling aan een volledig voorafgaand feit zonder die verwijzing met dat bij een naamwoordelijk antecedent te verwarren.