Woordklemtoon en de stomme e.

In een Nederlands woord klinkt één lettergreep meestal sterker dan de andere. Dat is de woordklemtoon. Een onbeklemtoonde e klinkt vaak zwak; we noemen die klank de stomme e.

Na deze les kun je:

• lettergrepen in een woord herkennen;
• de beklemtoonde lettergreep duidelijker zeggen;
• de stomme e in veel gewone woorden uitspreken.

1.Wat is woordklemtoon?

Een woord bestaat uit één of meer lettergrepen. Bij een woord met meerdere lettergrepen krijgt meestal één lettergreep de meeste nadruk. Die lettergreep klinkt vaak iets langer, luider en duidelijker.

Woord	Verdeling	Klemtoon
tafel	ta-fel	TA-fel
water	wa-ter	WA-ter
betalen	be-ta-len	be-TA-len
banaan	ba-naan	ba-NAAN
station	sta-tion	sta-TION
muziek	mu-ziek	mu-ZIEK
kantoor	kan-toor	kan-TOOR

De hoofdletters in de laatste kolom laten alleen de klemtoon zien. Je schrijft de woorden normaal gewoon als tafel, water, betalen en banaan. Veel gewone Nederlandse woorden, zoals tafel en water, hebben klemtoon op de eerste lettergreep. Bij veel leenwoorden ligt de klemtoon aan het eind, zoals ba-NAAN, sta-TION, mu-ZIEK en kan-TOOR. Maar niet bij alle leenwoorden: PIZ-za heeft klemtoon op de eerste lettergreep. Leer de klemtoon daarom samen met elk nieuw woord, zoals bij de stappen in sectie 5.

Ook deze patronen helpen:

• de voorvoegsels be-, ge-, ver- en ont- zijn vaak onbeklemtoond: be-TA-len, ge-MAAKT, ver-TEL-len, ont-MOE-ten;
• bij samenstellingen krijgt het eerste deel vaak de hoofdtoon: WA-ter-fles, TREIN-sta-tion.

2.De stomme e horen

De stomme e is een korte, ontspannen klank in een lettergreep zonder klemtoon. Je mond blijft ontspannen. De klank lijkt op een zachte uh, maar je maakt hem heel kort.

Het teken ə laat de stomme e zien. Je hoeft dit teken niet te schrijven; het helpt alleen bij de uitspraak.

3.Waar komt de stomme e voor?

Je hoort de stomme e vaak in korte onbeklemtoonde delen van een woord.

Plaats	Voorbeelden	Uitspraakdeel
aan het einde op -en	lopen, maken	-ən
aan het einde op -er	beter, vader	-ər
aan het einde op -el of -em	tafel, bodem, bezem	-əl, -əm
in de extra -e bij een bijvoeglijk naamwoord	grote, kleine, lekkere	-ə
in het achtervoegsel -lijk	moeilijk, natuurlijk	-lək
aan het begin met be-	betalen, bekijken	bə-
aan het begin met ge-	gemaakt, gebeld	gə-

Dit zijn veelvoorkomende patronen, maar niet elke geschreven e is een stomme e. In de beklemtoonde eerste lettergreep van beter hoor je bijvoorbeeld een duidelijke e.

4.De, een, het en ze

De kleine woorden de, een, het en ze hebben in een gewone zin meestal geen klemtoon. Hun klinker klinkt dan vaak als een stomme e.

Let op het verschil tussen het lidwoord een en het getal één:

• Ik heb een fiets. Het aantal is niet belangrijk.
• Ik heb één fiets, niet twee. Het getal krijgt nadruk.

5.Natuurlijk uitspreken

Gebruik deze stappen bij een nieuw woord:

1. Verdeel het woord in lettergrepen.
2. Luister waar de klemtoon ligt.
3. Zeg de beklemtoonde lettergreep helder.
4. Maak de andere lettergrepen lichter en korter.
5. Let op een onbeklemtoonde e: die klinkt vaak als ə.

Niet alle woorden hebben de klemtoon op dezelfde plaats. Leer de uitspraak daarom samen met elk nieuw woord en luister naar een betrouwbaar voorbeeld.

6.Kort samengevat

• De woordklemtoon maakt één lettergreep sterker.
• De plaats van de klemtoon verschilt per woord.
• Een onbeklemtoonde e klinkt vaak als de korte, ontspannen klank ə.
• Je houdt de gewone spelling: e in lopen, ij in moeilijk; het teken ə gebruik je alleen om de uitspraak te tonen.