Woordvolgorde bij presentatief er.

Met presentatief er introduceer je een persoon, zaak of gebeurtenis als nieuwe informatie: Er staat iemand bij de balie. De plaats van er, het nieuwe onderwerp en de werkwoorden verandert met het zinstype.

1.Er op de eerste plaats

Als er vooraan staat, volgt de persoonsvorm direct daarna. Het nieuwe onderwerp komt na de persoonsvorm.

• Er staat een pakket voor de deur.
• Er werken twintig mensen op deze afdeling.
• Er gebeurde gisteren iets onverwachts.

Hoewel er op de eerste plaats staat, bepaalt het echte onderwerp het getal van de persoonsvorm: er staat één fiets maar er staan twee fietsen.

Nieuw onderwerp	Persoonsvorm	Voorbeeld
enkelvoud	enkelvoud	Er komt een bezoeker.
meervoud	meervoud	Er komen drie bezoekers.
niemand / niets	enkelvoud	Er is niemand thuis.

1.1Ontkenning en beperking

Ook bij ontkenning staat presentatief er vóór het nieuwe onderwerp. Geen staat binnen de onderwerpsgroep vóór het zelfstandig naamwoord; niemand en niets kunnen zelf het onderwerp zijn.

• Er is geen brood meer. Het onderwerp is geen brood.
• Er kwam niemand opdagen. Het onderwerp is niemand.
• Er is niets veranderd. Het onderwerp is niets.

Wil je zeggen dat een bezoeker niet heeft betaald, dan is een natuurlijk patroon: Er is een bezoeker die niet betaald heeft. De ontkenning met niet staat hier in de betrekkelijke bijzin over die bezoeker. Vergelijk Er heeft geen bezoeker betaald: dan heeft niemand van de bezoekers betaald.

Er zijn er nog maar twee drukt een beperking uit: er zijn slechts twee over. Het tweede er is kwantitatief en staat vóór nog maar twee; zie de functietabel verderop.

2.Een ander zinsdeel vooraan

Staat tijd, plaats of een ander zinsdeel op positie één, dan komt eerst de persoonsvorm en daarna meestal er. Het nieuwe onderwerp volgt later.

• Morgen begint er een nieuwe cursus.
• Volgende week opent er een nieuwe vestiging.
• Waarschijnlijk komt er nog een reactie.
• Na de pauze werden er twee vragen gesteld.

Deze volgorde volgt de hoofdzinregel: één zinsdeel vóór de persoonsvorm. Er staat daarna vroeg in het middenveld. Het middenveld is het deel tussen de persoonsvorm in een hoofdzin of het voegwoord in een bijzin en de werkwoorden achteraan. Als er geen werkwoorden achteraan staan, volgt het middenveld direct op de persoonsvorm.

3.In een bijzin

In een bijzin staat er na het voegwoord en vóór het onbepaalde onderwerp. De werkwoorden staan aan het einde.

• Ik hoor dat er iemand bij de balie wacht.
• We vertrekken pas als er een taxi is gekomen.
• Ze vraagt of er morgen genoeg stoelen zullen zijn.
• Omdat er drie collega’s ziek zijn, duurt het antwoord langer.

Korte bijwoorden kunnen tussen er en het onderwerp staan: omdat er waarschijnlijk niemand komt. Houd er zo vroeg mogelijk in het middenveld: omdat er gisteren niets is besloten. In omdat niemand er ooit komt is er locatief (= daar).

4.Vragen met presentatief er

In een ja-neevraag begint de zin met de persoonsvorm; daarna volgt er.

• Is er een probleem?
• Zijn er nog plaatsen beschikbaar?
• Komt er vanavond iemand langs?

Bij een vraagwoord staat eerst het vraagwoord, dan de persoonsvorm en daarna er.

• Waarom staat er een rij buiten?
• Wanneer worden er nieuwe data bekendgemaakt?
• Hoeveel mensen komen er naar de bijeenkomst?

In de laatste vraag is hoeveel mensen zelf het bevraagde onderwerp en staat het vooraan; er blijft na de persoonsvorm staan.

5.Werkwoordgroepen

Bij een voltooide tijd of modaal werkwoord blijft de persoonsvorm op de gewone hoofdzinpositie. De overige werkwoorden staan later.

• Er is een ongeluk gebeurd.
• Morgen zal er iemand bellen.
• Er moeten nog twee formulieren worden ingevuld.
• Volgens de planning zou er vandaag een besluit worden genomen.

Let opnieuw op congruentie: er moet één formulier maar er moeten twee formulieren.

6.Er in lijdende zinnen

Presentatief er komt vaak voor in passieve zinnen. Daarbij introduceert het een onderwerp, zoals een nieuwe brug. In een passieve zin zonder onderwerp, zoals Er wordt in de zaal gedanst, noemen we er hier onpersoonlijk er: het introduceert geen nieuw onderwerp. De tabel toont beide gevallen.

Soort onderwerp	Persoonsvorm	Voorbeeld
geen onderwerp	enkelvoud	Er wordt in de zaal gedanst.
enkelvoudig onderwerp	enkelvoud	Er wordt een nieuwe brug gebouwd.
meervoudig onderwerp	meervoud	Er worden drie oude bruggen vervangen.

Bij een onpersoonlijke lijdende vorm zonder onderwerp gebruik je enkelvoud: er wordt gelachen, er is hard gewerkt.

7.Wanneer laat je er weg?

Een bepaald of al bekend onderwerp staat meestal zelf vroeg in de zin.

• Een bezoeker wacht bij de balie. / Er wacht een bezoeker bij de balie.
• De bezoeker van gisteren wacht weer bij de balie.

De laatste zin heeft normaal geen presentatief er, omdat de bezoeker van gisteren al identificeerbaar is.

Na een vooropgeplaatste plaatsbepaling blijft presentatief er in Nederlands-Nederlands meestal weg: Bij de ingang staat een automaat. De vorm Bij de ingang staat er een automaat hoor je vooral in Belgisch-Nederlands of sterk spreektalig taalgebruik.

8.Presentatief er en andere functies

Presentatief er introduceert een nieuw onderwerp. Het verwijst niet naar een eerder genoemde plaats, hoeveelheid of voorzetselgroep.

Functie	Voorbeeld	Betekenis van er
presentatief	Er staat een fiets voor de deur.	nieuw onderwerp wordt genoemd
locatief	De fiets staat er nog.	daar, op die plaats
kwantitatief	Ik heb er drie.	drie van een al genoemde soort
voorzetselvoorwerp	Ik reken erop.	op een zaak of situatie

In één zin kunnen twee vormen van er staan: Er staan er nog drie. Het eerste er is presentatief; het tweede is kwantitatief. Presentatief/onpersoonlijk er en voorzetsel-er vallen normaal samen tot één er: Er wordt niet over gepraat. Hier vervult er de onpersoonlijke functie en vormt het samen met over een voorzetselvoorwerp.

9.Samenvatting

• Voorop staat er + persoonsvorm + nieuw onderwerp.
• Na een ander eerste zinsdeel staat persoonsvorm + er + nieuw onderwerp.
• In een bijzin volgt er vroeg na het voegwoord en staan de werkwoorden achteraan.
• De persoonsvorm komt in getal overeen met het echte onderwerp, niet met er.
• In onpersoonlijke passieven zonder onderwerp gebruik je enkelvoud: er wordt ....
• Onderscheid presentatief er van locatief, kwantitatief en voorzetsel-er.