Zelfstandige naamwoorden maken met achtervoegsels.

Met een achtervoegsel maak je van een bestaand woord een nieuw woord. Zo wordt veilig met -heid het zelfstandige naamwoord de veiligheid. De betekenis van het achtervoegsel helpt je om onbekende woorden te begrijpen.

Na deze les kun je:

• persoonsnamen en zaaknamen op -er en -aar herkennen;
• woorden voor handelingen op -ing vormen;
• eigenschappen als zelfstandige naamwoorden op -heid of -te gebruiken.

1.Basiswoord en achtervoegsel

Een achtervoegsel, ook wel een suffix, staat achter een basiswoord en kan de woordsoort veranderen.

Basiswoord	Achtervoegsel	Nieuw zelfstandig naamwoord
bezoeken	-er	de bezoeker
vertalen	-ing	de vertaling
mogelijk	-heid	de mogelijkheid
hoog	-te	de hoogte

Het nieuwe woord heeft een eigen betekenis, spelling, klemtoon en lidwoord. Je kunt dus niet altijd mechanisch een achtervoegsel toevoegen.

De klemtoon kan verschuiven: actief → activiteit. Bij -heid blijft de klemtoon op dezelfde lettergreep: vriendelijk → vriendelijkheid. De vetgedrukte lettergreep krijgt de nadruk.

2.Personen en voorwerpen met -er of -aar

Met -er of -aar maak je vaak een woord voor iemand die een handeling uitvoert. Deze afleidingen zijn de-woorden.

Werkwoord	Persoon
bezoeken	de bezoeker
verkopen	de verkoper
spreken	de spreker
luisteren	de luisteraar
winnen	de winnaar

-aar komt vooral na een stam met een onbeklemtoonde slotlettergreep op -el, -en of -er. De e klinkt daar als de e in de: luisteren → luisteraar, handelen → handelaar, wandelen → wandelaar en verzamelen → verzamelaar. Daarnaast zijn er vaste gevallen zoals winnen → winnaar en leren → leraar. Alleen de laatste medeklinker van de stam is dus niet genoeg om te kiezen: spelen → speler, bellen → beller en kennen → kenner krijgen -er. De spelling volgt ook de open en gesloten lettergreep. Bij een lange klank schrijf je vaak één klinker in een open lettergreep: spreken → spreker. Bij een korte klank verdubbel je vaak de medeklinker: zwemmen → zwemmer en winnen → winnaar.

Dezelfde achtervoegsels kunnen een voorwerp of apparaat noemen: de opener opent iets, de wekker wekt iemand en de schakelaar schakelt iets aan of uit.

2.1Vrouwelijke personen en andere veelvoorkomende uitgangen

Met -ster en -es kun je een vrouwelijke persoon benoemen: de verkoopster, de lerares. Ook -st en -ling komen vaak voor: aankomen → de aankomst; leren → de leerling. Deze vormen leer je als geheel.

3.Handeling, proces of resultaat met -ing

Met -ing maak je van veel werkwoorden een de-woord. Het nieuwe woord kan de handeling, het proces of het resultaat ervan noemen.

Werkwoord	Zelfstandig naamwoord	Voorbeeld
betalen	de betaling	De betaling is ontvangen.
vertalen	de vertaling	De vertaling is bijna klaar.
ontmoeten	de ontmoeting	De ontmoeting duurde een uur.
opleiden	de opleiding	Zij volgt een opleiding.
beslissen	de beslissing	We nemen morgen een beslissing.

Het meervoud krijgt -en: de betaling – de betalingen en de beslissing – de beslissingen.

4.Een eigenschap met -heid

Met -heid maak je vaak van een bijvoeglijk naamwoord een abstract zelfstandig naamwoord. Het woord noemt de eigenschap of toestand zelf.

Bijvoeglijk naamwoord	Zelfstandig naamwoord
vrij	de vrijheid
veilig	de veiligheid
zeker	de zekerheid
mogelijk	de mogelijkheid
vriendelijk	de vriendelijkheid

Woorden op -heid zijn de-woorden. In het meervoud verandert -heid in -heden: de mogelijkheid – de mogelijkheden en de zekerheid – de zekerheden.

5.Afmetingen en toestanden met -te

Met -te ontstaan vaak woorden voor een afmeting, een toestand of een eigenschap.

Bij deze veelvoorkomende vormen blijft de basis goed herkenbaar:

• hoog → de hoogte;
• breed → de breedte;
• diep → de diepte;
• sterk → de sterkte.

Bij andere woorden verandert de klinker of spelling:

• lang → de lengte;
• heet → de hitte.

Dit patroon is niet vrij productief: je kunt niet van elk bijvoeglijk naamwoord zelf een nieuw woord op -te maken.

Deze woorden zijn de-woorden, maar de spelling is niet altijd simpelweg het basiswoord plus -te. Vergelijk lang → lengte en heet → hitte. Leer ook deze vormen als geheel.

Vergelijk een eigenschap met het zelfstandig naamwoord: De kamer is drie meter hoog. De hoogte van de kamer is drie meter.

6.Betekenis en lidwoord controleren

Andere achtervoegsels komen ook vaak voor, maar voorspellen het lidwoord niet altijd even gemakkelijk.

Achtervoegsel	Voorbeelden	Let op
-iteit	de activiteit, de kwaliteit	abstracte de-woorden
-(at)ie	de organisatie, de informatie	de-woorden; vaak verwant aan werkwoorden op -eren
-nis	de betekenis, de geschiedenis, het vonnis	het lidwoord verschilt
-schap	de vriendschap, de wetenschap; het landschap, het gereedschap	abstracte begrippen zijn vaak de-woorden; concrete zaken of verzamelingen vaak het-woorden
-dom	de rijkdom, het eigendom	het lidwoord verschilt

-(at)ie komt veel voor bij woorden voor handelingen en resultaten: organiseren → de organisatie en informeren → de informatie. Leer de vorm samen met het werkwoord; je kunt -eren niet bij elk werkwoord automatisch door -atie vervangen. Bijvoorbeeld: De organisatie van het feest kost tijd. Meer informatie staat in de e-mail.

Gebruik een woordfamilie om de betekenis te onthouden:

1. Zoek het basiswoord: vertalen.
2. Bepaal wie de handeling uitvoert: de vertaler.
3. Benoem het proces of resultaat: de vertaling.
4. Controleer spelling, betekenis en lidwoord in een woordenboek.

Een achtervoegsel geeft een sterke aanwijzing, maar het gevormde woord is een zelfstandig woord. Leer daarom altijd de combinatie het woord + het lidwoord + de betekenis.