Aspekt a aktualność rezultatu.

Zdanie Otworzyłem okno przedstawia zmianę stanu, ale samo nie rozstrzyga, czy okno nadal jest otwarte. Aby precyzyjnie mówić o aktualności rezultatu, trzeba oddzielić zakończenie zdarzenia od utrzymywania się jego skutków i uwzględnić kontekst wypowiedzi.

1.Zakończone zdarzenie a trwający stan

W przypadku czasowników oznaczających zmianę stanu aspekt dokonany pozwala przedstawić osiągnięcie określonego rezultatu: zamknąłem drzwi, naprawiłam komputer, wyłączyliśmy światło. Nie gwarantuje jednak, że powstały stan utrzymuje się do chwili mówienia.

Rozróżnij trzy elementy:

• zdarzenie — ktoś zamknął drzwi;
• stan wynikowy — po zamknięciu drzwi były zamknięte;
• aktualność rezultatu — drzwi są zamknięte również w chwili, o której teraz mówimy.

Ostatni element często wynika z sytuacji, a nie z samej formy czasownika.

2.Co mówi aspekt, a co dopowiada kontekst

Aspekt i aktualność rezultatu to dwa różne wymiary opisu. Forma dokonana może wystąpić zarówno wtedy, gdy rezultat się utrzymuje, jak i wtedy, gdy został później odwrócony.

Wypowiedź	Co przedstawia czasownik?	Co wiemy o obecnym stanie?
Otworzyłam okno.	Dokonane otwarcie.	Bez kontekstu nie mamy pewności, czy nadal jest otwarte.
Otworzyłam okno i nadal jest otwarte.	Dokonane otwarcie.	Rezultat wyraźnie się utrzymuje.
Otworzyłam okno, ale potem je zamknęłam.	Dokonane otwarcie i późniejsze zamknięcie.	Rezultat otwarcia został odwrócony.
Otwierałam okno, gdy zadzwonił telefon.	Czynność w toku w określonym momencie.	Nie wiadomo, czy otwarcie zostało ukończone.

Wniosek, że rezultat nadal obowiązuje, bywa bardzo naturalny. Jeśli ktoś mówi Wyłączyłem piekarnik tuż przed wyjściem z domu, zwykle informuje nas, że piekarnik jest teraz wyłączony. Ten wniosek można jednak uchylić: Wyłączyłem piekarnik, ale Ania ponownie go włączyła.

Nie zmienia to prawdziwości informacji o wcześniejszym wyłączeniu.

2.1Konstrukcje wyrażające stan wynikowy

Aktualny stan można nazwać wprost, zamiast pozostawiać go domysłowi rozmówcy:

Konstrukcja	Co wysuwa na pierwszy plan?
Okno jest otwarte.	Obecny stan okna.
Okno zostało otwarte.	Zdarzenie, które doprowadziło do otwarcia; nie przesądza, czy okno nadal jest otwarte.
Mam zrobione zakupy.	Aktualny rezultat: zakupy są już załatwione.
Mam napisany referat.	Aktualny rezultat: referat jest gotowy.

W konstrukcji mieć + dopełnienie + imiesłów imiesłów dopasowuje się do dopełnienia: mam napisany referat, mam napisaną pracę, mam napisane podsumowanie. Konstrukcja skupia uwagę na gotowym rezultacie istotnym dla danej osoby; sama nie wskazuje jednoznacznie wykonawcy czynności: Mam już naprawiony komputer — odebrałem go z serwisu.

3.Niedokonany nie zawsze znaczy niedokończony

Forma niedokonana może przedstawiać przebieg czynności, ale może też przywoływać sam fakt jej wystąpienia. W tym drugim użyciu nie wyklucza osiągnięcia rezultatu. Nie wysuwa go jednak na pierwszy plan.

Porównaj:

Drugi przykład nie jest sprzeczny: naprawiałem nie oznacza automatycznie „nie naprawiłem”. O skuteczności wcześniejszej naprawy informuje dalszy ciąg wypowiedzi.

4.Gdy zmiana została odwrócona

Przy czynnościach, których skutek łatwo odwrócić, forma niedokonana może sugerować, że wcześniejszy stan wynikowy już nie obowiązuje. Takie odczytanie nazywa się interpretacją anulowanego rezultatu.

Nie zostaje tu „anulowane” samo zdarzenie: otwarcie i pożyczenie rzeczywiście nastąpiły. Odwrócona została późniejszą czynnością zmiana stanu.

Taką samą kolejność zdarzeń można opisać formami dokonanymi:

Otworzyłem okno, a potem je zamknąłem.

Różnica dotyczy sposobu przedstawienia informacji. Otwierałem okno przywołuje wcześniejszą czynność jako fakt istotny dla rozmowy. Otworzyłem okno, a potem je zamknąłem wyraźnie wyodrębnia dwa kolejne, dokonane zdarzenia.

5.Aktualność względem wybranego momentu

Punktem odniesienia nie musi być chwila mówienia. W opowiadaniu o przeszłości istotne może być to, czy rezultat utrzymywał się w późniejszym momencie tamtej historii.

O ósmej zamknęłam sklep. Gdy o dziewiątej przyjechał dostawca, sklep nadal był zamknięty.

Rezultat zamknięcia był aktualny o dziewiątej. Zdania te nie informują, czy sklep jest zamknięty teraz.

Do precyzowania aktualności służą określenia czasu i osobne opisy stanu:

Co chcesz doprecyzować?	Przykład
Utrzymywanie się rezultatu do teraz	Wyłączyłam telefon i do tej pory jest wyłączony.
Utrzymywanie się rezultatu w przeszłości	Wyłączyłam telefon przed zebraniem. Podczas zebrania nadal był wyłączony.
Późniejsze odwrócenie zmiany	Wyłączyłam telefon, ale po zebraniu znów go włączyłam.

Ważne jest również rozróżnienie aktualnego stanu i szerszych konsekwencji. W zdaniu Otworzyłem okno, potem je zamknąłem, ale w pokoju nadal jest zimno okno nie jest już otwarte, choć skutek w postaci wychłodzenia pokoju pozostaje odczuwalny.

5.1Czas trwania stanu po zmianie

Forma dokonana może łączyć się z określeniem na godzinę, na tydzień czy na chwilę. Przy odpowiednich czasownikach określenie to wskazuje czas trwania stanu powstałego po zmianie, a nie czas wykonywania samej czynności.

Takie określenia mogą też podawać czas zamierzony: Wyjechał na tydzień, ale wrócił już po dwóch dniach. Nie gwarantują więc, że stan faktycznie trwał dokładnie tyle czasu ani że utrzymuje się w chwili mówienia.

5.2„Już”, „jeszcze”, „znowu” i „nadal”

Te wyrazy pomagają umieścić zmianę lub stan względem momentu odniesienia. Ich znaczenie zależy także od tego, czy towarzyszą opisowi zdarzenia, czy stanu.

Wyraz	Przykład	Rola w opisie rezultatu
już	Okno już jest otwarte.	Sygnalizuje, że oczekiwana zmiana nastąpiła i dany stan obowiązuje w momencie odniesienia.
jeszcze	Okno jeszcze jest otwarte.	Wskazuje, że stan się utrzymuje, często z sugestią, że może wkrótce się skończyć.
znowu	Okno znowu jest otwarte.	Wskazuje powrót do wcześniejszego stanu po przerwie.
nadal	Okno nadal jest otwarte.	Podkreśla ciągłość stanu względem wcześniejszego momentu.

Negacja zmienia perspektywę: Okno jeszcze nie jest otwarte wskazuje, że oczekiwana zmiana dotąd nie nastąpiła, a Okno już nie jest otwarte — że wcześniejszy stan przestał obowiązywać. Samo już przy opisie zdarzenia nie gwarantuje trwałości jego skutku: Już otworzyłem okno, ale ktoś je potem zamknął. Podobnie Naprawiałem już ten rower przywołuje wcześniejsze doświadczenie, a nie zapewnia o obecnej sprawności roweru.

6.Jak precyzyjnie opisać rezultat

1. Ustal, co chcesz przedstawić. Osiągnięcie zmiany zwykle wyeksponujesz formą dokonaną; przebieg lub sam fakt wcześniejszej czynności — niedokonaną.
2. Wskaż moment odniesienia. Czy rezultat jest ważny teraz, czy w określonym momencie przeszłości?
3. Dopowiedz stan, jeśli to istotne. Użyj na przykład: nadal jest zamknięte, wtedy jeszcze działał, później znów się zepsuł.
4. Nie utożsamiaj aspektu z trwałością skutku. Zakończone zdarzenie pozostaje zakończone także wtedy, gdy jego rezultat przestał być aktualny.

Zamknąłem okno mówi o dokonanej zmianie. Okno nadal jest zamknięte jednoznacznie informuje o utrzymywaniu się stanu. Gdy potrzebujesz obu informacji, podaj obie.