Bezosobowość i ukrywanie sprawcy w tekście formalnym.

W tekście formalnym można skupić uwagę na ustaleniach, procedurze lub wyniku działania, nie wskazując jego wykonawcy. Ważne jest jednak rozróżnienie między uzasadnioną bezosobowością a przemilczeniem informacji potrzebnej do ustalenia odpowiedzialności. Nauczysz się dobierać konstrukcję do celu wypowiedzi i rozpoznawać, kiedy warto nazwać sprawcę wprost.

1.Bezosobowość a niewskazanie sprawcy

Bezosobowość gramatyczna i ukrycie sprawcy w tekście nie są tym samym. W zdaniu bezosobowym nie ma podmiotu w mianowniku. Sprawcę można jednak pominąć również w zdaniu, które taki podmiot ma.

Zdanie	Budowa	Co wiadomo o wykonawcy?
Odrzucono wniosek.	Konstrukcja bezosobowa na -no	Wykonawca nie został wskazany.
Wniosek został odrzucony.	Strona bierna; podmiot: wniosek	Wykonawca nie został wskazany.
Wniosek został odrzucony przez komisję.	Strona bierna z określeniem wykonawcy	Wiadomo, kto odrzucił wniosek.
Komisja odrzuciła wniosek.	Strona czynna; podmiot: komisja	Wykonawca jest nazwany jako podmiot.

Wszystkie zdania mogą dotyczyć tej samej decyzji, ale inaczej rozkładają akcenty. Strona bierna pozwala zachować wniosek jako temat wypowiedzi. Strona czynna ułatwia wyeksponowanie komisji i jej działania.

2.Kiedy pominięcie wykonawcy pomaga

Bezosobowość jest użyteczna, gdy odbiorca potrzebuje przede wszystkim informacji o przebiegu postępowania lub jego wyniku.

• Opis badania: najważniejsze są zastosowana metoda i uzyskane dane.
• Opis procedury: istotne jest działanie wykonywane regularnie, a nie konkretna osoba.
• Relacja z postępowania: wykonawca został już jednoznacznie określony w poprzednim zdaniu.

Ostatni przykład pozwala powiązać kolejne czynności z zespołem audytowym dzięki kontekstowi, nie dzięki samej formie sprawdzono. Jeżeli wykonawca się zmienia, należy to zaznaczyć: Następnie dział prawny ocenił zgodność umów z przepisami.

3.Dobór konstrukcji do funkcji tekstu

Na poziomie redakcji nie wystarczy zastąpić zdania czynnego dowolną konstrukcją bezosobową. Trzeba zachować informację o czasie, przebiegu działania i charakterze wypowiedzi.

Cel wypowiedzi	Przykład	Co zostaje wyeksponowane?
Zrelacjonowanie zakończonej czynności	Zweryfikowano dane wszystkich kandydatów.	Wykonana czynność i jej zakres
Przedstawienie stałej procedury	Tożsamość kandydata potwierdza się na podstawie dokumentu.	Powtarzalny sposób postępowania
Kontynuowanie wypowiedzi o dokumencie	Protokół został zatwierdzony w poniedziałek.	Dokument i dotyczące go zdarzenie
Sformułowanie powinności	Należy dołączyć kopię dokumentu.	Wymagane działanie

Forma zweryfikowano odnosi się tu do przeszłości. Zdanie należy zweryfikować dane nie informuje natomiast, że weryfikacja już nastąpiła: przedstawia ją jako powinność. Nie są to równoważne wersje stylistyczne.

4.Obowiązek i uprawnienie: kogo dotyczą?

Konstrukcje należy, trzeba i można pozwalają nie nazywać wykonawcy. W instrukcji lub regulaminie może to jednak utrudnić ustalenie, kto ma działać.

Zdanie Można wycofać wniosek może w odpowiednim kontekście wyrażać uprawnienie, ale samo nie wskazuje osoby uprawnionej. Ponadto można zależnie od kontekstu oznacza pozwolenie albo możliwość wykonania czynności. W tekście określającym prawa i obowiązki trzeba zadbać o jednoznaczność obu informacji.

Nie każda zamiana zachowuje siłę wypowiedzi:

• należy złożyć dokument przedstawia złożenie jako powinność;
• zaleca się złożenie dokumentu przedstawia je jako zalecenie;
• można złożyć dokument wskazuje możliwość lub pozwolenie.

Nie zastępuj tych sformułowań jednym drugim wyłącznie dla urozmaicenia stylu.

5.Kiedy trzeba ujawnić sprawcę

Pominięcie wykonawcy staje się problemem, gdy tekst ma wyjaśnić przyczynę błędu, wskazać osobę odpowiedzialną albo określić dalsze działania.

Druga wersja jest lepsza tylko wtedy, gdy wskazani wykonawcy są rzeczywiście znani. Jeśli nie ustalono sprawcy, należy nazwać tę lukę: Nie ustalono, kto przekazał błędne dane. Korektę wprowadził dział księgowości.

Można też zachować stronę bierną i dodać wykonawcę: Błędne dane zostały przekazane przez dział sprzedaży. Jest to przydatne, gdy poprzednie zdania dotyczą właśnie danych, a nie działu.

6.Kontrola redakcyjna

Przed pozostawieniem konstrukcji bezosobowej lub zdania bez wskazanego sprawcy sprawdź:

1. Cel: czy opisujesz zdarzenie, procedurę, ocenę czy obowiązek?
2. Kontekst: czy odbiorca wie, kto działa, i czy ta wiedza jest mu potrzebna?
3. Znaczenie: czy przeredagowanie zachowuje czas, zakres i siłę wypowiedzi?
4. Odpowiedzialność: czy pominięcie wykonawcy nie zaciera istotnego podziału zadań?
5. Podstawę informacji: czy wskazujesz źródło oceny albo uczciwie zaznaczasz brak wiedzy?

Pomiń wykonawcę, gdy nie jest istotny; nazwij go, gdy od jego tożsamości zależy zrozumienie decyzji, obowiązku lub odpowiedzialności.