Dopełniacz cząstkowy a biernik całości.

1.Ilość substancji czy wskazany przedmiot?

Wybór między dopełniaczem cząstkowym a biernikiem całości pozwala inaczej przedstawić to, czego dotyczy czynność: jako nieokreśloną ilość substancji albo jako przedmiot, produkt lub porcję ujęte całościowo. Na poziomie zaawansowanym trzeba jednak uwzględnić również kontekst, znaczenie czasownika i aspekt. Sam przypadek nie zawsze rozstrzyga, ile czegoś wykorzystano.

To zestawienie pokazuje dwa sposoby ujmowania tej samej substancji. Aby zobaczyć rolę samego przypadka, porównamy dalej również zdania z tym samym czasownikiem.

2.Co zmienia sam przypadek?

Dopełniacz cząstkowy, nazywany też partytywnym, przedstawia pewną ilość jako zaczerpniętą z większego zasobu. Nie określa jej dokładnie i nie musi oznaczać małej ilości. Biernik pozwala natomiast ująć obiekt bez takiego wyodrębniania części.

Dopełniacz cząstkowy	Biernik	Typowa różnica znaczenia
Daj mi chleba.	Daj mi chleb.	Pewna ilość chleba albo chleb jako produkt lub wskazany bochenek.
Kup sera.	Kup ser.	Nieokreślona ilość sera albo ser jako pozycja na liście zakupów.
Przynieś wody.	Przynieś wodę.	Nieokreślona ilość wody albo woda jako produkt lub wskazana porcja.
Kup cukru.	Kup cukier.	Nieokreślona ilość cukru albo cukier jako pozycja na liście zakupów.

Dopełniacz cząstkowy jest szczególnie naturalny przy nazwach substancji i produktów: wody, mleka, chleba, sera, cukru. Nie jest jednak dowolnym zamiennikiem biernika przy każdym rzeczowniku.

3.Kontekst wyznacza granice całości

Biernik łatwo odnosi się do obiektu lub porcji, które rozmówcy potrafią rozpoznać. Mogą je wskazywać zaimek, wcześniejsza wypowiedź albo sama sytuacja.

Nie należy jednak utożsamiać dopełniacza z nieznanym produktem, a biernika z produktem znanym.

• Daj mi tego chleba, który upiekłaś. — Chleb jest dokładnie wskazany, ale proszę o pewną jego ilość.
• Kup chleb, jeśli będziesz w sklepie. — Biernik nie wskazuje konkretnego, wcześniej wybranego bochenka.

Istotne jest więc nie tylko to, czy wiemy, o jaki produkt chodzi, lecz także to, czy wyodrębniamy jego ilość.

4.Znaczenie czasownika i aspekt

Wymienność przypadków zależy od czasownika i zamierzonego sensu. Dopełniacz cząstkowy często występuje przy dawaniu, braniu, dodawaniu, kupowaniu lub spożywaniu pewnej ilości. Nie tworzy jednak mechanicznej pary z każdym użyciem biernika.

Porównaj:

• Wypiła herbatę — czasownik dokonany i kontekstowo wyznaczona porcja sprzyjają odczytaniu: wypiła ją do końca.
• Piła herbatę — biernik pozostaje, ale czasownik niedokonany nie informuje o wypiciu całej porcji.
• Wypiła trochę herbaty — czynność jest dokonana, lecz określenie trochę wyodrębnia ilość z większego zasobu. Dopełniacz herbaty zależy tu od trochę, a nie bezpośrednio od czasownika.

Dokonaność nie oznacza zatem automatycznie zużycia całego zasobu, a sam biernik nie gwarantuje zakończenia czynności.

Gdy chodzi o część pojedynczego przedmiotu policzalnego, nazwij ją wprost: kawałek jabłka, część książki. Natomiast w liczbie mnogiej dopełniacz cząstkowy może oznaczać nieokreśloną liczbę całych przedmiotów:

Dopełniacz cząstkowy	Biernik	Typowa różnica znaczenia
Kup jabłek.	Kup jabłka.	Pewna liczba jabłek albo jabłka jako produkt do kupienia; biernik nie oznacza zakupu wszystkich dostępnych jabłek.
Przynieś krzeseł z kuchni.	Przynieś krzesła z kuchni.	Pewna liczba krzeseł albo zestaw krzeseł rozpoznawalny w danej sytuacji.

Podobnie Nazrywała kwiatów przedstawia nieokreśloną liczbę zebranych kwiatów. Jeśli potrzebujesz precyzji, użyj określenia liczby: Przynieś trzy krzesła.

Konstrukcje takie jak Daj chleba są zwyczajne także w codziennej rozmowie; nie trzeba traktować dopełniacza cząstkowego jako środka wyłącznie literackiego. Jego naturalność zależy jednak od konkretnego połączenia wyrazów.

4.1Czasowniki z przedrostkami na-, do- i u-

Wiele czasowników z tymi przedrostkami nazywa pobranie, zgromadzenie lub dodanie pewnej ilości. Dopełniacz jest przy nich wymagany albo naturalny w znaczeniu cząstkowym. Nie wynika to jednak z samego przedrostka: trzeba sprawdzić konkretny czasownik i jego znaczenie.

Czasownik	Naturalne połączenie	Rola dopełniacza
napić się	napić się wody	Czasownik wymaga dopełniacza nazwy napoju; wypita ilość pozostaje nieokreślona.
najeść się	najeść się chleba	Czasownik wymaga dopełniacza nazwy pokarmu; chodzi o ilość wystarczającą do nasycenia się.
nalać	nalać mleka	Dopełniacz przedstawia nieokreśloną ilość płynu.
nabrać	nabrać wody	W znaczeniu pobierania płynu dopełniacz przedstawia pobraną ilość.
nazbierać	nazbierać grzybów	Dopełniacz liczby mnogiej przedstawia zgromadzoną ilość.
dolać	dolać wina	Dopełniacz przedstawia dodatkową ilość płynu.
dosypać	dosypać cukru	Dopełniacz przedstawia dodatkową ilość sypkiego produktu.
upić	upić soku ze szklanki	Dopełniacz przedstawia część płynu pobraną z naczynia.

Przy napić się i najeść się znaczenie ilościowe współwystępuje z wymaganiem składniowym czasownika: nie tworzymy par typu napić się wodę. Przy nalać, dolać czy dosypać biernik jest natomiast możliwy, zwłaszcza gdy wskazujemy przygotowaną porcję: Nalej odmierzone mleko do miski, Dolej pozostałe wino, Dosyp resztę cukru. Nie należy więc uznawać dopełniacza za obowiązkowy po każdym czasowniku z tych grup.

5.Nie każdy dopełniacz oznacza część

Taka sama forma przypadka może wynikać z różnych mechanizmów. Rozpoznając dopełniacz cząstkowy, sprawdź, co go uzasadnia.

Zdanie	Dlaczego występuje dopełniacz?
Daj mi wody.	Przedstawiamy nieokreśloną ilość substancji.
Nie piję wody.	Dopełniacz wynika z zaprzeczenia konstrukcji piję wodę.
Potrzebuję wody.	Czasownik potrzebować wymaga dopełniacza.
Wypiłam szklankę wody.	Rzeczownik wody zależy od określenia miary szklankę.

W ostatnim zdaniu dopełnieniem czasownika jest całe wyrażenie szklankę wody, którego człon główny stoi w bierniku. Forma wody nie jest tu samodzielnym dopełnieniem cząstkowym czasownika.

6.Jak świadomie wybrać konstrukcję?

1. Sprawdź wymagania czasownika i obecność negacji. Jeżeli to one narzucają dopełniacz, nie analizuj go automatycznie jako cząstkowego.
2. Ustal sposób przedstawienia obiektu. Nieokreśloną ilość substancji możesz wyrazić dopełniaczem, np. Daj mleka. Produkt lub wskazaną porcję możesz ująć biernikiem: Daj mleko.
3. Uwzględnij aspekt i kontekst. Pił wodę nie informuje o opróżnieniu naczynia; wypił wodę ze szklanki sprzyja takiemu odczytaniu.
4. Nazwij ilość wprost, jeśli potrzebujesz precyzji. Daj dwie kromki chleba jest dokładniejsze niż Daj chleba.

Najważniejszy kontrast to ilość wyodrębniona z zasobu — obiekt ujęty całościowo, nie zaś proste trochę — wszystko. Ostateczne znaczenie powstaje ze współdziałania przypadka, czasownika i kontekstu.