Imiesłowy a kolejność zdarzeń w złożonej narracji.

W złożonej narracji imiesłów nie tylko skraca zdanie: pozwala podporządkować jedno zdarzenie drugiemu, przedstawić je jako tło albo odsunąć poza główny tok opowieści. Kluczowe jest rozpoznanie, względem której czynności ustalamy uprzedniość lub równoczesność — i czego sama konstrukcja nie rozstrzyga.

1.Czas względny, nie czas opowiadania

Imiesłowy przysłówkowe nie wskazują samodzielnie czasu przeszłego, teraźniejszego ani przyszłego. Wyrażają relację czasową wobec czynności nadrzędnej, czyli tej, z którą są składniowo związane.

Konstrukcja	Podstawowa relacja	Przykład i odczytanie
Imiesłów współczesny	Równoczesność, także częściowe nakładanie się czynności	Przeglądając akta, znalazła list. Znalezienie nastąpiło podczas przeglądania.
Imiesłów uprzedni	Zakończenie jednej czynności przed drugą	Przejrzawszy akta, napisała notatkę. Przeglądanie poprzedziło pisanie.
Imiesłów uprzedni przy czasie przyszłym	Uprzedniość względem przyszłej czynności	Przejrzawszy akta, napisze notatkę. Obie czynności mogą być jeszcze przed nią.

Równoczesność nie oznacza identycznych granic czasowych. W zdaniu Idąc do domu, spotkała sąsiada spotkanie zajmuje tylko fragment czasu przeznaczonego na drogę.

2.Lokalny punkt odniesienia w zdaniu złożonym

W rozbudowanym zdaniu nie wystarczy znaleźć najbliższy czasownik. Trzeba ustalić, do której części zdania należy równoważnik imiesłowowy. Wspólny podmiot jest warunkiem poprawności, ale przy kilku czynnościach tej samej osoby nie usuwa jeszcze wszystkich niejasności.

W drugim przykładzie punktem odniesienia nie jest czasownik powiedziała, lecz zadzwoni. To zasadnicza różnica: ta sama forma imiesłowu uczestniczy w innej relacji czasowej.

Jeżeli ważne jest także położenie wysłania dokumentów względem wypowiedzi Marty, warto ujawnić je wprost:

• Marta powiedziała, że już wysłała dokumenty i następnego dnia zadzwoni do urzędu.
• Marta powiedziała, że najpierw wyśle dokumenty, a dopiero potem zadzwoni do urzędu.

Nie są to zamienne wersje stylistyczne: przekazują różne informacje o chronologii.

3.Kolejność zdań a kolejność zdarzeń

Pozycja równoważnika nie zmienia podstawowego znaczenia imiesłowu. Zdarzenie opisane później w tekście może być wcześniejsze w świecie opowieści.

Przesunięcie imiesłowu wpływa natomiast na sposób prowadzenia narracji. Konstrukcja początkowa przygotowuje grunt pod zdarzenie główne; końcowa może działać jak dopowiedzenie wyjaśniające wcześniejsze okoliczności. Ostateczny efekt zależy również od kontekstu i akcentu zdaniowego.

Imiesłów uprzedni nie zastępuje wszystkich sygnałów retrospekcji. Gdy cofnięcie obejmuje dłuższy epizod, czytelniejsze bywają określenia kilka lat wcześniej, jeszcze przed wyjazdem lub osobne zdanie.

Porównaj:

• Ukończywszy studia, wyjechała za granicę. — wiemy, co nastąpiło wcześniej, lecz nie znamy odstępu między zdarzeniami.
• Ukończyła studia w czerwcu. Za granicę wyjechała dopiero dziesięć lat później. — duży odstęp staje się wyraźnym elementem opowieści.

4.Kilka imiesłowów nie tworzy pełnej osi czasu

Dwa imiesłowy uprzednie związane z tą samą czynnością nadrzędną wskazują, że obie nazwane przez nie czynności ją poprzedzają. Nie muszą jednak jednoznacznie ustalać kolejności między sobą.

Podobnie dwa imiesłowy współczesne mogą przedstawiać współistniejące okoliczności, a nie kolejne etapy:

Idąc przez park i rozmawiając przez telefon, Jan wypatrywał znajomej.

W narracji wymagającej ścisłej chronologii — na przykład w rekonstrukcji zdarzeń — lepiej nazwać poszczególne etapy zdaniami osobowymi niż pozostawiać ich porządek domysłowi czytelnika.

5.Relacja czasowa a przyczyna i rezultat

Imiesłów może sprzyjać odczytaniu przyczynowemu, ale uprzedniość nie jest równoznaczna z przyczynowością.

Przeczytawszy list, Ewa odwołała spotkanie.

Czytelnik łatwo uzna treść listu za powód decyzji. Konstrukcja wskazuje jednak przede wszystkim, że lektura poprzedziła odwołanie. Jeśli przyczyna jest istotna, można ją dopowiedzieć: Ewa odwołała spotkanie, ponieważ w liście znalazła informację o chorobie gościa.

Szczególnej ostrożności wymaga imiesłów współczesny używany do opisu rezultatu. W zdaniu Podpisał ugodę, kończąc tym samym spór zakończenie sporu jest przedstawione jako skutek realizujący się wraz z podpisaniem. Nie jest to osobny, późniejszy etap.

6.Kontrola chronologii i stylu

Imiesłów uprzedni jest charakterystyczny przede wszystkim dla starannej polszczyzny pisanej, zwłaszcza narracji literackiej i wypowiedzi o podwyższonym rejestrze. Nagromadzenie takich form może jednak obciążyć tekst i utrudnić rozpoznanie kolejnych etapów.

Przed pozostawieniem konstrukcji imiesłowowej sprawdź:

1. Związek składniowy: którą czynność rozwija imiesłów i czy obie czynności mają ten sam podmiot?
2. Relację czasową: czy chodzi o nakładanie się czynności, czy o wcześniejsze zakończenie jednej z nich?
3. Zakres informacji: czy tekst określa tylko uprzedniość, czy także odstęp, kolejność kilku etapów oraz przyczynę?
4. Czytelność: czy zdanie osobowe nie pokaże ważnego przejścia czasowego wyraźniej?

Imiesłów porządkuje zdarzenie względem wybranej czynności, nie względem całej opowieści. Pełną chronologię budują dopiero związki składniowe, określenia czasu i kontekst.