Konstrukcje bezosobowe z się (B1)

Kiedy opisujemy zwyczaje lub zasady, często nie wskazujemy konkretnej osoby: W Polsce obchodzi się imieniny. Konstrukcje bezosobowe z się pozwalają też mówić o tym, jak wykonuje się jakąś czynność i jakie odczucia jej towarzyszą.

Czynność bez wskazywania osoby

W konstrukcji bezosobowej nie ma podmiotu, który nazywa wykonawcę czynności. Rozumiemy jednak, że chodzi o ludzi. Kontekst pomaga ustalić, czy mówimy o ludziach ogólnie, mieszkańcach danego miejsca czy uczestnikach konkretnej sytuacji.

Porównaj:

Mieszkańcy jedzą tu kolację późno. — Wskazujemy wykonawców.
Je się tu kolację późno. — Opisujemy zwyczaj, nie nazywamy wykonawców.

W naszej rodzinie obchodzi się urodziny przy wspólnym stole.

W tej firmie pracuje się od ósmej do szesnastej.

Jak dojeżdża się stąd na dworzec?

Forma czasownika w trzech czasach

Podstawowy schemat to czasownik w formie bezosobowej + się. W czasie teraźniejszym używamy formy 3. osoby liczby pojedynczej. W czasie przeszłym wybieramy liczbę pojedynczą i rodzaj nijaki: czytało się, nie czytali się.

Czas	Budowa	Przykład
Teraźniejszy	3. osoba liczby pojedynczej + się	Dziś kupuje się bilety przez internet.
Przeszły	forma rodzaju nijakiego + się	Dawniej kupowało się bilety w kasie.
Przyszły, czasownik niedokonany	będzie + się + bezokolicznik	Od jutra będzie się kupować bilety w nowej aplikacji.

W czasie przyszłym możliwa jest też forma z końcówką -ło: będzie się kupowało. Obie wersje są poprawne.

Czasowniki dokonane również mogą występować w takich konstrukcjach. Ich prosta forma przyszła często pojawia się w języku potocznym: Jakoś się to zrobi — znajdziemy sposób, żeby to zrobić.

Wiele osób może wykonywać czynność, ale czasownik nadal ma liczbę pojedynczą: Na weselach tańczy się do późna.

Zwyczaje, zasady i sposób działania

Konstrukcji z się używamy w kilku częstych sytuacjach:

Zwyczaje: W niedzielę je się u nas wspólny obiad.
Zasady: W bibliotece mówi się cicho.
Zakazy: W tym pomieszczeniu nie pali się papierosów.
Sposób działania: Ten formularz wypełnia się drukowanymi literami.

Przeczenie nie stawiamy przed czasownikiem: nie pali się, nie rozmawia się. Zdanie przeczące może opisywać zarówno zasadę, jak i zwyczaj. Znaczenie wynika z sytuacji.

Samo dodanie się nie zmienia przypadka wymaganego przez czasownik. Obowiązuje jednak także dopełniacz negacji: dopełnienie w bierniku bez przyimka po zaprzeczeniu czasownika zmienia się na dopełniacz.

Zdanie z podmiotem	Zdanie bezosobowe
Uczniowie czytają książkę.	Na zajęciach czyta się książkę.
Uczniowie nie czytają książki.	Na zajęciach nie czyta się książki.
Pracownicy pomagają klientom.	Tutaj pomaga się klientom.
Sąsiedzi rozmawiają o pogodzie.	Często rozmawia się o pogodzie.

Porównaj: Czyta się tę książkę → Nie czyta się tej książki. Tak samo: pali się papierosy → nie pali się papierosów.

Porównaj dwie różne konstrukcje:

Sprzedaje się mieszkania. — Zdanie bezosobowe: mieszkania to dopełnienie w bierniku, a czasownik ma liczbę pojedynczą. Ktoś sprzedaje mieszkania.
Mieszkania się sprzedają. — Mieszkania to podmiot w mianowniku, więc czasownik ma liczbę mnogą. Mieszkania znajdują nabywców.

Forma mieszkania wygląda tak samo w obu przypadkach. W liczbie pojedynczej różnicę widać wyraźniej: Sprzedaje się dom → Dom się sprzedaje.

Quick check

Try one question now.

W zdaniu „W tej restauracji podaje się śniadania do jedenastej” wykonawca czynności

jest nazwany słowem restauracjijest nazwany słowem śniadanianie jest nazwany; chodzi o ludzi

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Jak wykonuje się czynność?

Możemy dodać wyrażenie takie jak łatwo, trudno, dobrze lub przyjemnie, aby opisać warunki wykonywania czynności albo odczucia.

W tej kuchni dobrze się gotuje. — Warunki do gotowania są dobre.

Przy takim hałasie trudno się pracuje. — Hałas przeszkadza w pracy.

Tę książkę łatwo mi się czyta. — Czytanie jej jest dla mnie łatwe.

Forma w celowniku, np. mi, ci, nam, wskazuje osobę, której dotyczą odczucia. Nie jest ona podmiotem i nie zmienia formy czasownika:

Wczoraj dobrze mi się pracowało.
W nowym mieszkaniu dobrze nam się mieszka.

W mowie częsta jest też konstrukcja z podmiotem w mianowniku: Ta książka dobrze mi się czyta. W liczbie mnogiej powiemy: Te książki dobrze mi się czytają. Czasownik zgadza się wtedy z podmiotem; nie jest to konstrukcja bezosobowa.

Miejsce się i częste pomyłki

Się może występować przed czasownikiem lub po nim. Nie zaczynamy od niego zdania.

Tutaj pracuje się spokojnie.
Tutaj się pracuje spokojnie.
Pracuje się tutaj spokojnie.

Wszystkie trzy zdania są poprawne. W neutralnym szyku zwykle unikamy umieszczania się na końcu dłuższego zdania. W krótkim zdaniu, np. Tutaj nie pali się, taka pozycja jest jednak możliwa.

Nie każde zdanie z się jest bezosobowe.

Anna myje się przed snem. — Podmiotem jest Anna: sama wykonuje czynność i myje siebie.

Przed posiłkiem myje się ręce. — Nie wskazujemy wykonawcy; to konstrukcja bezosobowa.

Jeśli czasownik ma już się, np. bać się, myć się, śmiać się, nie dodajemy drugiego się. Forma ✗ boi się się jest błędna. Aby mówić ogólnie, możemy użyć podmiotu człowiek lub ludzie: Człowiek czasem się boi albo Ludzie czasem się boją.

Pamiętaj też o rodzaju nijakim w przeszłości:

✓ Dawniej pracowało się krócej.

✗ Dawniej pracowali się krócej.

Krótka lista kontrolna

Chcesz opisać czynność ludzi bez nazywania wykonawcy? Użyj konstrukcji z się.
Sprawdź czas: robi się → robiło się → będzie się robić.
Zachowaj przypadek wymagany przez czasownik: pomaga się komu? — klientom. Pamiętaj o dopełniaczu negacji: czyta się książkę → nie czyta się książki.
Chcesz wskazać osobiste odczucia? Dodaj celownik: Dobrze mi się tu pracuje.
Nie zaczynaj zdania od się i sprawdź, czy zdanie rzeczywiście nie ma podmiotu.

1.Czynność bez wskazywania osoby

2.Forma czasownika w trzech czasach

3.Zwyczaje, zasady i sposób działania

Try one question now.

4.Jak wykonuje się czynność?

5.Miejsce się i częste pomyłki

6.Krótka lista kontrolna

Now make it stick.