Musieć, mieć i powinien: obowiązek i oczekiwanie.

Czasowniki musieć, mieć i powinien pomagają mówić o obowiązkach, ustalonych zadaniach i oczekiwaniach. Nie zawsze można je stosować zamiennie: ważne jest, skąd wynika obowiązek i czy mówimy o zadaniu, czy o przewidywanej sytuacji.

1.Trzy sposoby mówienia o obowiązku

Porównaj zdania dotyczące tego samego zadania:

Zdanie	Co podkreślamy?
Muszę wysłać dokumenty dzisiaj.	To konieczne, na przykład dlatego, że kończy się termin.
Mam wysłać dokumenty dzisiaj.	Tak ustalono albo ktoś mi to polecił.
Powinienem wysłać dokumenty dzisiaj.	To właściwe lub oczekiwane działanie.

Musieć wyraża konieczność. Może ona wynikać z przepisów, sytuacji lub potrzeb samej osoby. Mieć z bezokolicznikiem często wskazuje na polecenie, umowę albo plan. Powinien wyraża radę, powinność lub oczekiwanie.

2.Forma osobowa i bezokolicznik

Po każdej z tych form używamy bezokolicznika: zrobić, czekać, zadzwonić. Forma osobowa wskazuje, kogo dotyczy obowiązek.

Osoba	Musieć	Mieć	Powinien
ja	muszę	mam	powinienem / powinnam
ty	musisz	masz	powinieneś / powinnaś
on / ona / ono	musi	ma	powinien / powinna / powinno
my	musimy	mamy	powinniśmy / powinnyśmy
wy	musicie	macie	powinniście / powinnyście
oni / one	muszą	mają	powinni / powinny

Przy formach powinienem, powinnaś, powinniśmy i podobnych wybieramy także rodzaj. Formy powinniśmy, powinniście, powinni odnoszą się do grup męskoosobowych, na przykład grupy studentów i studentek. Form powinnyśmy, powinnyście, powinny używamy przy grupach niemęskoosobowych, na przykład grupie samych studentek.

2.1Przeszłość i przyszłość

Forma	Przeszłość — ja	Przyszłość — ja
musieć	musiałem / musiałam zadzwonić	będę musiał / będę musiała zadzwonić
mieć + bezokolicznik	miałem / miałam zadzwonić	będę miał / będę miała zadzwonić; także: jutro mam zadzwonić
powinien	powinienem był / powinnam była zadzwonić	jutro powinienem / powinnam zadzwonić

Musiałem / musiałam mówi o konieczności w przeszłości, a będę musiał / będę musiała — o konieczności w przyszłości. Miałem / miałam zadzwonić wskazuje na wcześniejsze polecenie lub plan. Często dodajemy, dlaczego plan się nie udał, ale sama ta forma nie oznacza, że zadanie nie zostało wykonane.

Powinienem był / powinnam była + bezokolicznik pozwala ocenić wcześniejsze działanie. Często wyraża niezrealizowaną powinność, żal lub wyrzut. Wybierz formy zgodne z osobą i rodzajem: Piotr powinien był, Anna powinna była, Anna i Piotr powinni byli.

3.Konieczność, polecenie i ustalony plan

Wybór formy zależy od tego, co chcesz przekazać:

• Muszę — działanie jest konieczne: Muszę kupić bilet, żeby wejść do muzeum.
• Mam — ktoś wyznaczył zadanie: Kierownik powiedział, że mam przygotować raport.
• Mam — istnieje ustalony plan: Jutro mam się spotkać z klientem.
• Powinienem / powinnam — działanie jest właściwe lub oczekiwane: Pożyczyłem książkę, więc powinienem ją oddać.

Mieć + bezokolicznik nie oznacza tutaj posiadania. Porównaj: Mam raport — raport jest u mnie; Mam napisać raport — to moje zadanie.

4.Oczekiwania i przewidywania

Te formy nie zawsze opisują obowiązek. Mogą też mówić o tym, czego się spodziewamy.

Przykład	Znaczenie w tym kontekście
Według rozkładu pociąg ma przyjechać o ósmej.	Tak przewiduje plan.
Według prognozy jutro ma padać.	Taką informację podaje prognoza.
Pociąg jedzie bez opóźnienia, więc powinien przyjechać na czas.	Oczekujemy tego na podstawie obecnej sytuacji.
Pracujesz od rana bez przerwy. Musisz być zmęczony.	To mocny wniosek, a nie obowiązek.

Kontekst pomaga rozpoznać znaczenie. Ola powinna już być w domu może oznaczać, że spodziewamy się jej w domu albo że zgodnie z ustaleniami jej miejsce jest teraz w domu.

5.Przeczenie zmienia sens

Zwróć uwagę na różnicę między brakiem obowiązku a poleceniem, żeby czegoś nie robić.

Zdanie	Znaczenie
Nie musisz przychodzić jutro.	Nie ma takiej konieczności; możesz przyjść, ale nie masz obowiązku.
Masz jutro nie przychodzić.	To polecenie: nie przychodź.
Nie powinieneś przychodzić jutro.	Przyjście byłoby niewłaściwe lub niewskazane.

W poleceniu przeczenie stawiamy przed bezokolicznikiem: Masz nie otwierać tego okna. W pytaniu Czy mam nie otwierać okna? sprawdzamy, czy właśnie takie jest polecenie.

5.1Przypadek i aspekt po przeczeniu

Jeśli czasownik w bezokoliczniku łączy się z dopełnieniem w bierniku, po przeczeniu w tych konstrukcjach używamy dopełniacza. Dotyczy to także przeczenia przed formą musieć lub powinien:

• Muszę kupić bilet → Nie muszę kupić biletu.
• Powinieneś podpisać umowę → Nie powinieneś podpisywać umowy.

Po nie musisz i nie powinieneś często wybieramy aspekt niedokonany, gdy mówimy o braku potrzeby wykonywania czynności lub odradzamy jej wykonywanie: Nie musisz przychodzić, Nie powinieneś tego robić. Dlatego naturalne jest też zdanie Nie muszę kupować biletu.

Nie jest to jednak obowiązkowa zmiana aspektu. Aspekt dokonany może podkreślać konkretny wynik lub termin: Nie musisz skończyć raportu dzisiaj — możesz go dokończyć jutro. Zmiana biernika na dopełniacz i wybór aspektu to dwie osobne sprawy.

6.Jak wybrać właściwą formę?

1. Jeśli działanie jest konieczne, wybierz musieć: Muszę zapłacić rachunek.
2. Jeśli chodzi o polecenie lub ustalenie, wybierz mieć: Mam odebrać paczkę po pracy.
3. Jeśli oceniasz działanie jako właściwe, wybierz powinien: Powinienem przeprosić kolegę.
4. Jeśli przewidujesz sytuację, sprawdź podstawę: informację lub plan (ma padać), oczekiwanie (powinno wystarczyć) albo mocny wniosek (musi być zmęczony).
5. Przy przeczeniu pamiętaj: nie muszę to brak konieczności, a mam nie robić to polecenie, żeby czegoś nie robić.