Nazwy zawodów i funkcji a rodzaj gramatyczny.

Nazwanie czyjegoś zawodu lub stanowiska wymaga czasem wyboru między formą żeńską a nazwą o rodzaju męskim. Wybór ten wpływa na odmianę i zgodę w zdaniu, a także na styl wypowiedzi. Warto odróżniać rodzaj gramatyczny nazwy od płci osoby oraz uwzględniać sposób, w jaki dana osoba chce być przedstawiana.

1.Rodzaj nazwy a osoba

Nazwy takie jak lekarka, dyrektorka, badaczka mają rodzaj żeński i wskazują kobietę. Nazywamy je feminatywami. Nazwy lekarz, dyrektor, badacz mają rodzaj męski, ale zależnie od kontekstu mogą nazywać mężczyznę, odnosić się do kobiety albo oznaczać zawód bez wskazywania konkretnej osoby.

Użycie nazwy męskiej jako ogólnej nie zawsze zapewnia jednoznaczność. Zdanie Szukamy dyrektora może być odczytane jako ogłoszenie otwarte dla wszystkich albo jako skierowane do mężczyzn. Jeśli rozróżnienie jest istotne, można napisać Szukamy dyrektorki lub dyrektora albo Szukamy osoby na stanowisko dyrektora.

2.Jak powstają nazwy żeńskie

Nie istnieje jeden przyrostek, który można swobodnie dodać do każdej nazwy. O wyborze formy decydują budowa wyrazu i zwyczaj językowy. Często zmienia się również temat słowotwórczy.

Sposób tworzenia	Nazwa męska	Nazwa żeńska
Przyrostek -ka	lekarz, dyrektor	lekarka, dyrektorka
Przyrostek -ka ze zmianą tematu	psycholog	psycholożka
Przyrostek -ini	mistrz	mistrzyni
Przyrostek -yni	doradca	doradczyni
Przyrostek -ica	pracownik	pracownica
Żeńska forma nazwy o odmianie przymiotnikowej	przewodniczący	przewodnicząca

Formy żeńskie odmieniają się zgodnie ze swoim wzorcem: dyrektorka – dyrektorki – dyrektorką, doradczyni – doradczyni – doradczynią, przewodnicząca – przewodniczącej – przewodniczącą.

Nie każda para jest znaczeniowo symetryczna. Sekretarz i sekretarka nie zawsze nazywają tę samą funkcję: sekretarz organizacji może należeć do jej władz, a sekretarka zajmować się obsługą biura. Nie należy więc zastępować jednej nazwy drugą bez sprawdzenia obowiązków danej osoby.

3.Nazwa męska odnosząca się do kobiety

W odniesieniu do kobiety nazwy takie jak doktor, profesor, dyrektor często pozostają nieodmienne. Przypadek pokazują wtedy inne wyrazy, na przykład odmieniona forma pani. Nazwa żeńska zachowuje natomiast zwykłą odmianę.

Przypadek	Nazwa męska odnosząca się do mężczyzny	Nazwa męska odnosząca się do kobiety	Nazwa żeńska
Mianownik	pan dyrektor	pani dyrektor	dyrektorka
Dopełniacz	pana dyrektora	pani dyrektor	dyrektorki
Biernik	pana dyrektora	panią dyrektor	dyrektorkę
Narzędnik	panem dyrektorem	panią dyrektor	dyrektorką

Nie przenoś tej nieodmienności na wszystkie nazwy kobiet. Przewodnicząca jest formą żeńską i się odmienia: z panią przewodniczącą, nie: z panią przewodnicząca.

4.Zgoda w zdaniu i nazwa po czasowniku „być”

Jeśli podmiot wskazuje konkretną kobietę, czasownik przyjmuje formę żeńską także wtedy, gdy nazwa funkcji ma postać męską.

Osobnego rozróżnienia wymagają zdania, w których nazwa zawodu występuje po czasowniku być jako orzecznik, czyli część mówiąca, kim ktoś jest. Poprawne są zarówno formy żeńskie, jak i tradycyjna konstrukcja z odmienioną nazwą męską:

• Anna jest świetną lekarką.
• Anna jest świetnym lekarzem.

W drugim zdaniu świetnym zgadza się z rzeczownikiem lekarzem, a nie bezpośrednio z imieniem Anna. Rodzaj męski orzecznika nie oznacza, że Anna jest mężczyzną.

Przy nazwach stanowisk spotkasz również konstrukcję Anna jest dyrektor szkoły, obok Anna jest dyrektorem szkoły i Anna jest dyrektorką szkoły. Nieodmienna nazwa odnosząca się do kobiety i odmieniony orzecznik męski to różne, dopuszczalne rozwiązania składniowe.

5.Rejestr, tytułowanie i preferencje

Feminatywy nie tworzą jednolitej grupy stylistycznej. Nauczycielka, lekarka, aktorka są od dawna utrwalone. Formy takie jak ministra czy profesorka mogą być neutralne w jednym środowisku, a w innym nadal zwracać uwagę. Różnica w rozpowszechnieniu nie jest sama w sobie dowodem błędu gramatycznego.

W dokumentach i nazwach urzędowych często zachowuje się formę męską jako nazwę stanowiska. Nie wynika z tego zakaz używania feminatywu w opisie osoby:

W bezpośrednim, oficjalnym zwrocie do kobiety utrwalone są formuły Pani Profesor, Pani Doktor, Pani Dyrektor. Nazwa użyta w opisie osoby nie musi więc mieć tej samej postaci co zwrot grzecznościowy.

6.Kontrola gotowej wypowiedzi

1. Ustal odniesienie: chodzi o konkretną osobę czy o zawód lub stanowisko w ogóle?
2. Wybierz nazwę: sprawdź jej znaczenie, utrwalenie i stosowność w danym kontekście.
3. Sprawdź odmianę: porównaj z dyrektorką i z panią dyrektor.
4. Sprawdź zgodę: o kobiecie powiesz pani profesor przyszła, a w orzeczniku zachowasz zgodność dobrą lekarką albo dobrym lekarzem.
5. Usuń niezamierzoną niejasność: jeśli męska nazwa ogólna może sugerować ograniczenie do mężczyzn, doprecyzuj wypowiedź.

Najważniejsze rozróżnienie: rodzaj gramatyczny nazwy, płeć osoby i oficjalna nazwa stanowiska nie są tym samym. Poprawna wypowiedź uwzględnia wszystkie trzy elementy.