Niech w poleceniach, życzeniach i propozycjach.

1.Co wyraża „niech”?

Za pomocą niech możemy wydawać polecenia, składać życzenia i proponować, kto coś zrobi. Znaczenie zależy od sytuacji, a w rozmowie także od tonu głosu. Poznasz budowę takich zdań, przeczenie oraz zwroty do pana i pani.

Porównaj trzy sytuacje:

• Polecenie nauczyciela: Niech każdy otworzy podręcznik.
• Życzenie dla koleżanki: Niech spełnią się twoje marzenia!
• Propozycja podczas przygotowań: Niech Adam kupi napoje, a ja przygotuję kanapki.

2.Jak zbudować zdanie?

Najczęściej używamy schematu niech + czasownik w 3. osobie liczby pojedynczej lub mnogiej. Możemy dodać imię albo inne określenie osoby. Samo niech nie zmienia formy.

Kto?	Zwykłe zdanie	Zdanie z „niech”
on / Marek	Marek czyta.	Niech Marek czyta.
ona / Anna	Anna zadzwoni.	Niech Anna zadzwoni.
oni / uczniowie	Uczniowie zapiszą temat.	Niech uczniowie zapiszą temat.
one / dziewczyny	Dziewczyny odpoczywają.	Niech dziewczyny odpoczywają.

Z czasownikami niedokonanymi używamy tu form takich jak czyta, odpoczywają, a z dokonanymi — zadzwoni, zapiszą. W zwykłych zdaniach pierwsze oznaczają czas teraźniejszy, a drugie przyszły. Po niech służą do wyrażania polecenia, życzenia lub propozycji.

Gdy wiadomo, o kim mówimy, nie trzeba powtarzać imienia ani dodawać zaimka.

3.Polecenia i zwroty do pana lub pani

Konstrukcja z niech pozwala powiedzieć, co ma zrobić inna osoba lub grupa osób.

Używamy jej także bezpośrednio do rozmówcy, gdy zwracamy się do niego przez pan, pani, państwo. Czasownik pozostaje w 3. osobie.

Adresat	Przykład
pan	Niech pan zaczeka.
pani	Niech pani usiądzie.
państwo	Niech państwo wejdą.

4.Życzenia i propozycje

W życzeniach zdanie z niech mówi o tym, czego pragniemy dla kogoś. Nie jest poleceniem: często nikt nie może bezpośrednio wykonać opisanej czynności.

W propozycjach niech często wskazuje osobę, która mogłaby wykonać zadanie. Kontekst pokazuje, że przedstawiamy pomysł, a nie wydajemy rozkaz.

Słowo może lub pytanie Co o tym myślicie? ułatwia rozpoznanie propozycji. Bez takiego kontekstu zdanie Niech zacznie Kasia może być również poleceniem.

5.Przeczenie i wybór czasownika

Aby utworzyć przeczenie, stawiamy nie przed czasownikiem, a nie przed słowem niech.

• Niech Tomek nie otwiera okna.
• Niech dzieci nie hałasują.
• Niech pani się nie martwi.

W ostatnim przykładzie się stoi wcześniej, ale przeczenie nie nadal znajduje się bezpośrednio przed czasownikiem martwi.

W poleceniach wybór aspektu zmienia sposób przedstawienia czynności:

Co jest ważne?	Przykład
Czynność powtarzana	Niech Paweł codziennie zamyka sklep o osiemnastej.
Jedno zadanie do wykonania	Niech Paweł zamknie dziś sklep o osiemnastej.

W zwykłych zakazach najczęściej wybieramy czasownik niedokonany: Niech nie otwiera okna, Niech nie wychodzi.

6.Krótka lista kontrolna

1. Ustal cel: polecenie, życzenie czy propozycja?
2. Dopasuj czasownik do osoby: Niech Anna wejdzie, ale Niech goście wejdą.
3. Przy przeczeniu postaw nie przed czasownikiem: Niech Anna nie wychodzi.
4. Zwróć uwagę na ton i sytuację: niech samo w sobie nie oznacza uprzejmej prośby.

Zapamiętaj trzy wzory: Niech każdy usiądzie. — Niech spełnią się twoje marzenia! — Może niech Kasia zacznie?