Nierzeczywistość bez gdyby: konstrukcje z bezokolicznikiem.

1.Nierzeczywistość odczytywana z kontekstu

Wiedzieć to wcześniej — nie podpisałbym umowy. Bez spójnika gdyby i bez osobowej formy czasownika w pierwszym członie można przedstawić niezrealizowany warunek. Konstrukcje bezokolicznikowe służą też wyrażaniu pragnień i retorycznemu odrzucaniu możliwości. O ich interpretacji decydują kontekst, intonacja oraz powiązanie z dalszą wypowiedzią.

Na tym poziomie istotne jest rozróżnienie trzech rzeczy:

• warunku przedstawionego jako hipotetyczny lub sprzeczny z faktami;
• pragnienia, którego spełnienie nie jest przesądzone;
• możliwości przywołanej po to, by ją zakwestionować.

Sam bezokolicznik nie oznacza nierzeczywistości. W zdaniu Lubię podróżować nazywa czynność, ale nie przedstawia jej jako niezrealizowanej.

2.Bezokolicznik w członie warunkowym

Bezokolicznik może stanowić oś członu, który odpowiada znaczeniowo zdaniu warunkowemu. Następny człon podaje hipotetyczny skutek, często za pomocą trybu przypuszczającego.

Konstrukcja skrócona	Rozwinięcie znaczenia w danym kontekście
Wiedzieć to wcześniej — nie podpisałbym umowy.	Gdybym wiedział to wcześniej, nie podpisałbym umowy.
Mieć więcej czasu, tobym jeszcze sprawdziła przypisy.	Gdybym miała więcej czasu, jeszcze sprawdziłabym przypisy.
Spojrzeć na sprawę z tej perspektywy — można by uznać odmowę za rozsądną.	Gdyby spojrzeć na sprawę z tej perspektywy, można by uznać odmowę za rozsądną.

Pierwszy przykład łatwo otrzymuje interpretację sprzeczną z faktami: umowa została podpisana, a potrzebnej wiedzy zabrakło. Trzeci przedstawia natomiast możliwy sposób rozumowania; nie stwierdza, że przyjęcie tej perspektywy jest niemożliwe.

To nie jest mechaniczna operacja usunięcia gdyby. Zmienia się budowa wypowiedzi, a część informacji o osobie i czasie musi pozostać dostępna poza samym bezokolicznikiem.

3.Kto działa i kiedy?

Bezokolicznik nie wskazuje osoby, liczby ani czasu. W konstrukcjach skróconych wykonawcę rozpoznajemy dzięki formie dalszego orzeczenia albo sytuacji komunikacyjnej.

Także aspekt nie zastępuje czasu:

• mieć, wiedzieć przedstawiają stan istotny dla rozważanego skutku;
• wyjechać, zdążyć ujmują zdarzenie jako całość lub osiągnięcie granicy;
• odniesienie do przeszłości, teraźniejszości lub przyszłości wynika z całej wypowiedzi.

Jeżeli dwa człony mają różnych wykonawców, skrót może utrudniać zrozumienie. Zamiast niejasnej konstrukcji lepiej powiedzieć wprost: Gdyby redaktor przeczytał tekst wcześniej, autorka zdążyłaby go poprawić.

4.Samodzielny bezokolicznik jako pragnienie

Bezokolicznik nie zawsze potrzebuje członu wyrażającego skutek. Samodzielna wypowiedź może przedstawiać sytuację upragnioną, wyobrażoną jako alternatywa wobec teraźniejszości.

Wyrazy tak, choć, jeszcze pomagają ukierunkować interpretację, ale nie tworzą obowiązkowego schematu. Pragnienie może być realne, mało prawdopodobne albo niemożliwe do spełnienia — sam bezokolicznik tego nie rozstrzyga.

Porównaj:

Wypowiedź i sytuacja	Interpretacja
Odpocząć choć przez chwilę! — westchnienie osoby przemęczonej	Pragnienie
Odpocząć przez chwilę, potem wrócić do pracy. — zapis w planie dnia	Plan czynności
Nie wychylać się! — napis ostrzegawczy	Zakaz

Nie należy więc utożsamiać samodzielnego bezokolicznika z życzeniem. Trzeba uwzględnić funkcję całej wypowiedzi.

5.Retoryczne odrzucenie możliwości

W pytaniach nacechowanych emocjonalnie bezokolicznik może nazywać działanie, którego mówiący nie chce dopuścić nawet jako poważnej propozycji.

W pierwszej reakcji ja wskazuje osobę, której przypisuje się odrzucane działanie; bezokolicznik nadal pozostaje nieodmienny. W drugiej wykonawcę ustalamy z poprzedniej wypowiedzi.

Nie jest to opis warunku ani twierdzenie o obiektywnej niemożliwości. Mówiący dystansuje się od przywołanej możliwości. Takie pytania mogą wyrażać oburzenie, niedowierzanie lub zdecydowany sprzeciw.

6.Rejestr, interpunkcja i granice skrótu

Konstrukcje te są wyraziste stylistycznie, ale nie należą wszystkie do jednego rejestru. Mieć więcej czasu, tobym… brzmi rozmownie. Wiedzieć to wcześniej… może pojawić się zarówno w rozmowie, jak i w narracji literackiej. Samodzielne pragnienia i pytania retoryczne dobrze oddają tok myśli oraz emocje postaci.

W neutralnym wywodzie pełne zdanie warunkowe bywa czytelniejsze, zwłaszcza gdy trzeba precyzyjnie wskazać wykonawcę lub relację czasową.

Interpunkcja uwidacznia budowę i sposób odczytania:

• przecinek może oddzielać człon warunkowy od członu wprowadzanego przez to: Mieć więcej czasu, tobym jeszcze poczytał;
• myślnik może mocniej zaznaczać granicę między założeniem a skutkiem: Wiedzieć to wcześniej — nie podpisałbym umowy;
• wykrzyknik wzmacnia emocjonalny charakter pragnienia;
• pytajnik sygnalizuje formę pytającą, lecz sam nie przesądza o retoryczności.

Nie ma zasady nakazującej myślnik po każdym takim bezokoliczniku. Znak dobieramy do budowy całej wypowiedzi i zamierzonego efektu, a nie wyłącznie do obecności formy nieosobowej.

7.Jak rozpoznać zamierzone znaczenie

1. Sprawdź dalszy ciąg. Hipotetyczny skutek przemawia za interpretacją warunkową.
2. Ustal wykonawcę i czas. Szukaj wskazówek w formie osobowej oraz w kontekście.
3. Odróżnij hipotezę od faktów. Nie zakładaj automatycznie, że warunek jest niemożliwy lub że nie został spełniony.
4. Oceń funkcję wypowiedzi. Samodzielny bezokolicznik może wyrażać pragnienie, odrzucenie możliwości, ale też plan lub polecenie.
5. Rozwiń skrót, jeśli zaciemnia sens. Zwięzłość jest zaletą tylko wtedy, gdy odbiorca potrafi odtworzyć potrzebne informacje.

Bezokolicznik nazywa sytuację; jej nierzeczywisty, życzeniowy lub polemiczny charakter wynika z konstrukcji i kontekstu.