Procenty, miary i przybliżone ilości.

Procenty i miary pozwalają precyzyjnie opisywać wyniki, zakupy i zmiany. Gdy nie znamy dokładnej wartości, używamy określeń takich jak około, ponad czy niespełna. Ważne są zarówno ich znaczenie, jak i przypadek stojących po nich wyrazów.

1.Jak mówić o procentach

Procent oznacza jedną setną całości. Przy liczebnikach całkowitych w mianowniku i bierniku używamy formy procent, także po liczbach większych od jednego.

Zapis	Odczytanie w mianowniku lub bierniku
1%	jeden procent
2%	dwa procent
5%	pięć procent
21%	dwadzieścia jeden procent
100%	sto procent

Rzeczownik określający całość, z której obliczamy procent, występuje w dopełniaczu: procent dochodu, dwadzieścia procent mieszkańców.

W neutralnym opisie wyniku z podmiotem takim jak trzydzieści procent pracowników stosujemy orzeczenie w liczbie pojedynczej, a w czasie przeszłym — w rodzaju nijakim: wzięło udział.

2.Procenty w różnych przypadkach

Forma procent nie oznacza, że wyraz ten jest zawsze nieodmienny. W celowniku, narzędniku i miejscowniku pojawiają się końcówki liczby mnogiej.

Przypadek	Przykład z liczbą 5
Mianownik	Pięć procent uczniów wybrało tę odpowiedź.
Dopełniacz	Do pełnej kwoty brakuje pięciu procent.
Celownik	Przyjrzeliśmy się pięciu procentom ankiet.
Biernik	Sprawdziliśmy pięć procent ankiet.
Narzędnik	Pracujemy nad ostatnimi pięcioma procentami projektu.
Miejscownik	Błąd wystąpił w pięciu procentach ankiet.

Zwróć uwagę na dwa poziomy odmiany: w wyrażeniu w pięciu procentach ankiet przyimek w wymaga miejscownika, ale wyraz ankiet nadal ma formę dopełniacza.

3.Miary i nazwy jednostek

Przy nazwach jednostek obowiązują znane zasady łączenia liczebników z rzeczownikami. Nie przenosimy na nie specjalnego wzoru dwa procent, pięć procent.

Jednostka	1	2	5
kilogram	jeden kilogram	dwa kilogramy	pięć kilogramów
metr	jeden metr	dwa metry	pięć metrów
litr	jeden litr	dwa litry	pięć litrów

Po nazwie jednostki często podajemy w dopełniaczu, co mierzymy: dwa kilogramy jabłek, pięć litrów wody, trzy metry materiału.

Całe wyrażenie dostosowujemy do zdania:

• Potrzebujemy pięciu litrów wody.
• Do dwóch kilogramów mąki dodaj sól.
• Rozmawialiśmy o trzech metrach materiału.

W zapisie dziesiętnym używamy przecinka: 1,5 litra, nie kropki. Przy liczebnikach oznaczających ilości z częścią ułamkową nazwa jednostki ma formę dopełniacza liczby pojedynczej: 1,5 litra, 2,5 kilograma, 0,5 metra. Wyjątkiem jest procent, który przy ułamkach pozostaje nieodmienny: 0,5 procent, 2,5 procent.

Po pół, półtora i półtorej również używamy dopełniacza liczby pojedynczej: pół litra, pół godziny, półtora kilograma, półtorej godziny. Półtora łączy się z rzeczownikami rodzaju męskiego i nijakiego (półtora metra, półtora wiadra), a półtorej — z rzeczownikami rodzaju żeńskiego. Obie formy oznaczają jeden i pół.

3.1Przymiotniki złożone z liczebnikiem

Przymiotniki określające procent lub miarę zapisujemy łącznie, gdy liczebnik zapisany jest słownie: dwudziestoprocentowy wzrost, pięciolitrowy pojemnik, dwukilometrowa trasa. Odmieniamy je jak inne przymiotniki, dopasowując do rzeczownika: o dwudziestoprocentowym wzroście, w pięciolitrowym pojemniku. Przy zapisie liczebnika cyframi stosujemy łącznik: 20-procentowy, 5-litrowy, 2-kilometrowy.

4.Około, mniej więcej, ponad i niespełna

Określenia ilości nie są wymienne: jedne podają wartość orientacyjną, inne wskazują, po której stronie granicy znajduje się wynik.

Określenie	Znaczenie	Przykład
około, mniej więcej	wartość może być trochę mniejsza lub większa	około stu osób; mniej więcej sto osób
ponad, przeszło	więcej niż podana wartość	ponad sto osób; przeszło sto osób
niespełna, niecałe	mniej niż podana wartość, zwykle niewiele mniej	niespełna sto osób; niecałe sto osób
co najmniej	podana wartość lub więcej	co najmniej sto osób
co najwyżej	podana wartość lub mniej	co najwyżej sto osób

Około wymaga dopełniacza: około dwóch godzin, około pięciu kilometrów, około dziesięciu procent.

Mniej więcej nie narzuca własnego przypadka. Przypadek wynika z pozostałej części zdania:

Tak samo ponad, przeszło, niespełna, co najmniej i co najwyżej, gdy określają ilość, nie narzucają przypadka. Wybieramy go zgodnie z konstrukcją zdania: z ponad stu osobami, po przeszło dwóch godzinach, dla niespełna dwudziestu uczniów, z co najmniej pięcioma pracownikami.

Niecałe również nie narzuca przypadka, ale samo się odmienia: niecałe dwie godziny, po niecałych dwóch godzinach, z niecałymi dwoma litrami wody.

Przy podmiotach z liczebnikiem sto w obu poniższych konstrukcjach orzeczenie ma liczbę pojedynczą, a w czasie przeszłym rodzaj nijaki:

• Około stu osób przyszło na spotkanie.
• Ponad sto osób przyszło na spotkanie.

Nie każde określenie przybliżenia wymaga takiej formy orzeczenia: porównaj Ponad dwie godziny minęły i Ponad pięć godzin minęło.

4.1Przybliżenia w tekstach informacyjnych

W raportach i opisach danych często spotykamy także następujące wyrażenia:

Wyrażenie	Zastosowanie	Przykład
blisko	wartość zbliżona do podanej, zwykle nieco niższa; wymaga dopełniacza	W badaniu uczestniczyło blisko stu respondentów.
rzędu	orientacyjna skala wielkości; łączy się z dopełniaczem	Przewidujemy wydatki rzędu kilku tysięcy złotych.
w granicach	przybliżona wartość lub zakres; po tym wyrażeniu używamy dopełniacza	Koszt wyniesie w granicach pięciuset złotych.

4.2Kilka, kilkanaście i inne liczebniki nieokreślone

Liczebniki nieokreślone pozwalają podać ilość bez wskazywania dokładnej liczby.

Liczebnik	Znaczenie	Przykład
kilka	niewielka liczba, zwykle od trzech do dziewięciu	kilka osób
kilkanaście	liczba od jedenastu do dziewiętnastu	kilkanaście zgłoszeń
kilkadziesiąt	kilka dziesiątek	kilkadziesiąt ankiet
kilkaset	kilka setek	kilkaset biletów
parę	potocznie: kilka	parę minut

W mianowniku i bierniku liczebniki te łączą się z dopełniaczem liczby mnogiej: kilka osób, kilkanaście zgłoszeń, parę minut. Przy rzeczownikach męskoosobowych stosujemy formy kilku, kilkunastu, kilkudziesięciu, kilkuset, paru: kilku pracowników, kilkunastu studentów.

W innych przypadkach odmieniamy całe wyrażenie zgodnie z konstrukcją zdania: dla kilku osób, kilku osobom, z kilkoma osobami, o kilku osobach. Porównaj też z kilkunastoma studentami i z kilkoma pracownikami.

Gdy taka grupa jest podmiotem, orzeczenie ma liczbę pojedynczą, a w czasie przeszłym — rodzaj nijaki: Przyszło kilkanaście osób, Kilku pracowników zgłosiło problem, Parę minut wystarczy.

5.Jak podawać przedział

Przedział określa dolną i górną granicę. Dwie częste konstrukcje wymagają różnych przypadków:

• od… do… + dopełniacz: od dwóch do trzech godzin;
• między… a… + narzędnik: między dwoma a trzema godzinami.

W konstrukcji między… a… łączymy granice spójnikiem a, nie do. W zapisie skróconym możemy użyć półpauzy: 2–3 godziny.

6.Zmiana o procenty i punkty procentowe

Przy opisie zmian rozróżniamy o ile zmieniła się wartość i do jakiej wartości doszła.

• Cena wzrosła o dziesięć procent. — Podajemy wielkość wzrostu względem wcześniejszej ceny.
• Bezrobocie wzrosło do dziesięciu procent. — Podajemy nowy poziom bezrobocia.

Gdy porównujemy dwie wartości wyrażone w procentach, ich różnicę możemy podać w punktach procentowych.

7.Krótka lista kontrolna

1. Nazwij wielkość: pięć procent dochodu, pięć litrów wody.
2. Sprawdź przypadek: pięć procent, ale w pięciu procentach; dwa kilogramy, ale do dwóch kilogramów.
3. Dobierz granicę: około — orientacyjnie; ponad — więcej; niespełna — mniej; co najmniej — nie mniej niż.
4. Zachowaj konstrukcję przedziału: od dwóch do trzech albo między dwoma a trzema.
5. Rozróżnij zmianę i wynik: o dziesięć procent, ale do dziesięciu procent. Przy porównywaniu udziałów sprawdź, czy potrzebujesz punktów procentowych.