Przedrostki w czasownikach ruchu: kierunek i granica.

Przedrostek to część wyrazu dodana na początku. W czasownikach ruchu pomaga pokazać kierunek, dotarcie do celu lub przekroczenie granicy: wejść do domu to ruch do środka, a wyjść z domu — na zewnątrz. Nauczysz się dobierać czasownik do drogi, którą pokonuje osoba lub pojazd.

1.Co przedrostek dodaje do znaczenia?

Czasownik iść informuje o ruchu pieszo, a jechać — o ruchu pojazdem. Przedrostek dodaje informację o tym, jak ten ruch przebiega względem miejsca: czy ktoś się do niego zbliża, opuszcza je, czy przechodzi na drugą stronę.

Porównaj trzy sytuacje z tą samą osobą:

Granicą może być wejście do budynku, brama, granica miasta albo linia oddzielająca dwa obszary. Nie każdy przedrostek oznacza jednak przekroczenie granicy: podejść do bramy nie znaczy wejść za bramę.

2.Najważniejsze przedrostki

W tabeli znajdują się formy dokonane: przedstawiają ruch jako zakończone zdarzenie. Skupiamy się tutaj na ich znaczeniu przestrzennym.

Przedrostek	Podstawowe znaczenie	Ruch pieszo	Ruch pojazdem
w-	ruch do środka lub w górę	wejść do garażu; wejść na dach	wjechać do garażu; wjechać na górę
wy-	ruch ze środka na zewnątrz; także dotarcie w górę	wyjść z garażu; wyjść na szczyt	wyjechać z garażu; wyjechać na szczyt
po-	wyruszenie, udanie się dokądś	pójść do pracy	pojechać do pracy
przy-	przybycie do miejsca	przyjść do szkoły	przyjechać do szkoły
od-	oddalenie się od miejsca	odejść od bramy	odjechać od bramy
do-	dotarcie do końcowego punktu drogi	dojść do mostu	dojechać do mostu
pod-	zbliżenie się do miejsca lub osoby	podejść do bramy	podjechać do bramy
prze-	ruch przez obszar, na drugą stronę lub obok czegoś	przejść przez tunel; przejść obok sklepu	przejechać przez tunel; przejechać obok sklepu
z-/ze-	ruch w dół lub opuszczenie powierzchni albo trasy	zejść ze schodów	zjechać z autostrady
za-	odwiedzenie miejsca po drodze	zajść do sklepu	zajechać na stację
ob-	ruch dookoła	obejść budynek	objechać budynek
roz- + się	ruch w różnych kierunkach	rozejść się do domów	rozjechać się do domów

Wejść i wjechać mogą oznaczać ruch w górę: wejść na schody, wejść na dach, wejść na górę, wjechać windą na piętro. W tych połączeniach używamy na + biernik. Także wyjść na szczyt może oznaczać dotarcie pieszo na szczyt góry. Porównaj kierunki: wejść na górę — zejść z góry, wjechać na piętro — zjechać z piętra. Samo na nie oznacza jednak ruchu w górę: wyjść na balkon zwykle oznacza wyjście z wnętrza budynku.

Pójść do pracy przedstawia wyruszenie lub udanie się do pracy, a przyjść do pracy — przybycie na miejsce. Podobnie pojechać kieruje uwagę na podróż, a przyjechać — na przybycie.

Nie twórz form od iść przez proste połączenie przedrostka z całym bezokolicznikiem. Zapamiętaj gotowe wyrazy: wejść, przyjść, dojść, podejść, odejść.

2.1Formy niedokonane: ruch trwający lub powtarzalny

Gdy mówisz o ruchu, który trwa teraz albo się powtarza, użyj odpowiednika niedokonanego. Formy takie jak wyjdę i przyjadę odnoszą się do przyszłości, a wychodzę i przyjeżdżam są formami czasu teraźniejszego.

Ruch pieszo: dokonany → niedokonany	Ruch pojazdem: dokonany → niedokonany
wejść → wchodzić	wjechać → wjeżdżać
wyjść → wychodzić	wyjechać → wyjeżdżać
przyjść → przychodzić	przyjechać → przyjeżdżać
odejść → odchodzić	odjechać → odjeżdżać
dojść → dochodzić	dojechać → dojeżdżać
podejść → podchodzić	podjechać → podjeżdżać
przejść → przechodzić	przejechać → przejeżdżać
zejść → schodzić	zjechać → zjeżdżać
zajść → zachodzić	zajechać → zajeżdżać
obejść → obchodzić	objechać → objeżdżać
rozejść się → rozchodzić się	rozjechać się → rozjeżdżać się

2.2Czas przyszły prosty

Czasowniki dokonane tworzą czas przyszły prosty — bez słowa będę. Zapamiętaj odmianę:

Osoba	Wejść	Wyjść	Przyjechać
ja	wejdę	wyjdę	przyjadę
ty	wejdziesz	wyjdziesz	przyjedziesz
on / ona / ono	wejdzie	wyjdzie	przyjedzie
my	wejdziemy	wyjdziemy	przyjedziemy
wy	wejdziecie	wyjdziecie	przyjedziecie
oni / one	wejdą	wyjdą	przyjadą

Na przykład: Jutro wyjdę wcześniej z domu i przyjadę do pracy o ósmej.

2.3Nieregularne formy czasu przeszłego

Czasowniki od iść zmieniają temat w czasie przeszłym. Porównaj formy dla on, ona i oni:

Bezokolicznik	On	Ona	Oni
wejść	wszedł	weszła	weszli
wyjść	wyszedł	wyszła	wyszli
pójść	poszedł	poszła	poszli
przyjść	przyszedł	przyszła	przyszli
dojść	doszedł	doszła	doszli
podejść	podszedł	podeszła	podeszli
odejść	odszedł	odeszła	odeszli
przejść	przeszedł	przeszła	przeszli
zejść	zszedł	zeszła	zeszli
obejść	obszedł	obeszła	obeszli
zajść	zaszedł	zaszła	zaszli
rozejść się	rozszedł się	rozeszła się	rozeszli się

W pierwszej osobie powiesz na przykład: wszedłem / weszłam, podszedłem / podeszłam. Dla grupy męskoosobowej użyj doszliśmy, a dla grupy samych kobiet — doszłyśmy.

3.Dojść, podejść czy przyjść?

Te czasowniki mogą opisywać podobne sytuacje, ale kierują uwagę na różne informacje.

• Dojść, dojechać podkreślają osiągnięcie punktu końcowego, często po przebyciu pewnej drogi.
• Podejść, podjechać podkreślają zbliżenie się do osoby lub miejsca.
• Przyjść, przyjechać informują o przybyciu do miejsca ważnego w danej sytuacji.

4.Wejście, wyjście i oddalenie

Wyjść w połączeniach takich jak wyjść z domu oznacza opuszczenie wnętrza lub obszaru. Odejść oznacza oddalenie się od miejsca, osoby albo przedmiotu. Można więc najpierw wyjść, a potem odejść.

Zwróć uwagę na przyimki i przypadki:

Relacja przestrzenna	Typowe połączenie	Przykład
ruch do wnętrza	do + dopełniacz	wejść do sklepu
ruch z wnętrza	z + dopełniacz	wyjść ze sklepu
zbliżenie do punktu	do + dopełniacz	podejść do okna
oddalenie od punktu	od + dopełniacz	odejść od okna
ruch przez obszar	prze- + przez + biernik	przejść przez park
ruch w dół	z-/ze- + z/ze + dopełniacz	zejść ze schodów; zjechać z góry
przybycie do miejsca	przy- + do + dopełniacz	przyjść do pracy
przybycie na wydarzenie	przy- + na + biernik	przyjść na koncert
przybycie do osoby	przy- + do + dopełniacz	przyjść do lekarza
wyjście po wizycie u osoby	wy- + od + dopełniacz	wyjść od lekarza

Wybór przyimka zależy też od nazwy miejsca. Mówimy wejść na stadion i wyjść ze stadionu, ale wejść do sali i wyjść z sali. Przyimek na wskazujący kierunek łączy się z biernikiem: wejść na stadion, wyjść na balkon. Parą do wejść na stadion jest wyjść ze stadionu: przy wejściu używamy na, a przy opuszczaniu tego miejsca — z/ze + dopełniacz.

5.Ruch przez obszar lub na drugą stronę

Przedrostek prze- często wskazuje, że pokonujemy pewien obszar albo przemieszczamy się na drugą stronę przeszkody. Typowa konstrukcja to przez + biernik.

Porównaj: wejść do tunelu oznacza znaleźć się w jego wnętrzu, a przejść przez tunel — pokonać go i wyjść z drugiej strony.

Przejść obok / koło + dopełniacz oznacza minąć coś, bez konieczności przekraczania granicy tego miejsca: Przeszliśmy obok parku lub Przeszliśmy koło parku — minęliśmy park, ale nie weszliśmy do niego.

W niektórych połączeniach można też użyć biernika bez przyimka: przejść ulicę, przejechać skrzyżowanie. Na przykład: Przeszliśmy ulicę na światłach. Samochód przejechał skrzyżowanie i skręcił przy następnym budynku.

6.Jak wybrać czasownik?

1. Ustal sposób ruchu: pieszo czy pojazdem.
2. Zdecyduj, co chcesz podkreślić: wejście, wyjście, zbliżenie, oddalenie, przybycie, dotarcie do celu czy przejście przez obszar.
3. Dobierz całe połączenie, np. wejść do domu, odejść od domu, przejść przez ulicę.

Zapamiętaj trzy krótkie kontrasty: dojść do bramy — dotrzeć do niej; przejść przez bramę — przekroczyć ją; odejść od bramy — oddalić się od niej.