Przypuszczenia o przeszłości: musiał, mógł i powinien był.

Formy musiał, mógł i powinien był pomagają mówić o tym, co prawdopodobnie wydarzyło się wcześniej. Nie są jednak prostą skalą pewności: zależnie od kontekstu wyrażają też obowiązek, możliwość działania lub ocenę przeszłego zachowania.

1.Wniosek, możliwość czy oczekiwanie?

Gdy nie znamy wszystkich faktów, możemy wyciągać wnioski z dostępnych informacji. Wybór formy pokazuje, jak interpretujemy te informacje.

Znaczenie	Przykład	Jak rozumieć zdanie?
Mocny wniosek	Marta musiała wyjść, bo jej płaszcz zniknął.	Jestem prawie pewien, że wyszła.
Jedna z możliwości	Marta mogła wyjść wcześniej.	Być może wyszła wcześniej.
Oczekiwanie dotyczące przeszłości	Według planu Marta powinna była dotrzeć na miejsce o ósmej.	Plan pozwalał oczekiwać jej przyjazdu o ósmej.

Powinien był wymaga szczególnej uwagi: często służy nie do przypuszczania, lecz do oceniania tego, co ktoś zrobił lub czego nie zrobił.

Przypuszczenie można też wyrazić za pomocą na pewno, pewnie, chyba lub prawdopodobnie i czasownika w czasie przeszłym. Wtedy nie używamy bezokolicznika: Marta pewnie wyszła.

Wyrażenie	Przykład	Stopień pewności i rejestr
na pewno	Marta na pewno wyszła.	Deklarowana pewność; neutralne stylistycznie.
pewnie	Marta pewnie wyszła.	Dość silne przypuszczenie; częste w rozmowie.
prawdopodobnie	Marta prawdopodobnie wyszła.	Zdarzenie uznajemy za prawdopodobne; pasuje także do tekstów formalnych.
chyba	Marta chyba wyszła.	Ostrożne przypuszczenie; częste w rozmowie.

To orientacyjne różnice, a nie ścisła skala: zwłaszcza pewnie i prawdopodobnie mogą wyrażać podobny stopień przekonania. Znaczenie zależy też od kontekstu i intonacji.

2.Jak budujemy te konstrukcje?

Po formie modalnej używamy bezokolicznika. Rodzaj i liczbę wskazuje forma modalna, a w konstrukcji powinien był także forma czasownika być.

Podmiot	Musieć	Móc	Powinien był
on	musiał wrócić	mógł wrócić	powinien był wrócić
ona	musiała wrócić	mogła wrócić	powinna była wrócić
ono	musiało wrócić	mogło wrócić	powinno było wrócić
oni	musieli wrócić	mogli wrócić	powinni byli wrócić
one	musiały wrócić	mogły wrócić	powinny były wrócić

W pierwszej i drugiej osobie stosujemy odpowiednie końcówki osobowe, np. musiałem, mogłaś, powinienem był, powinnaś była, powinniśmy byli.

Bezokolicznik dobieramy do znaczenia:

• dokonany przedstawia zdarzenie jako całość: Musiał zgubić klucze po drodze;
• niedokonany wskazuje m.in. trwającą czynność lub stan: Musiał spać, kiedy dzwoniłam.

3.Musiał: mocny wniosek albo konieczność

W przypuszczeniu musiał + bezokolicznik oznacza mocne przekonanie oparte na przesłankach. Nie jest to jednak bezpośrednie potwierdzenie faktu.

Ta sama konstrukcja może oznaczać rzeczywistą konieczność w przeszłości:

• Wniosek: Ewa musiała zostać w biurze, bo jeszcze o dziesiątej wysyłała stamtąd wiadomości.
• Konieczność: Ewa musiała zostać w biurze, ponieważ szef polecił jej dokończyć raport.

O interpretacji decyduje kontekst: czy podajemy dowód na zdarzenie, czy powód, dla którego ktoś nie miał wyboru?

4.Mógł: możliwe zdarzenie, zdolność lub niewykorzystana szansa

W przypuszczeniu mógł + bezokolicznik przedstawia jedną z możliwych wersji wydarzeń. Nie potwierdza, że zdarzenie nastąpiło.

Porównaj trzy interpretacje:

Zdanie	Znaczenie w podanym kontekście
Nie wiem, jak wrócił. Mógł pojechać taksówką.	Przypuszczenie: być może tak zrobił.
Miał pieniądze, więc mógł pojechać taksówką. Nie wiem, co wybrał.	Miał taką możliwość.
Mógł pojechać taksówką, ale postanowił iść pieszo.	Nie wykorzystał możliwości.

Zdanie Mogłeś zadzwonić! może być wyrzutem: miałeś możliwość, ale nie zadzwoniłeś. Z kolei Po rehabilitacji znów mógł chodzić opisuje odzyskaną zdolność, a nie przypuszczenie.

5.Powinien był: oczekiwanie czy ocena?

Konstrukcja powinien był + bezokolicznik wyraźnie odnosi powinność lub oczekiwanie do przeszłości. Ma dwa ważne zastosowania.

Oczekiwanie na podstawie planu lub przewidywań:

Według rozkładu pociąg powinien był dotrzeć o osiemnastej, ale nie wiem, czy przyjechał punktualnie.

Rozkład wskazuje oczekiwaną godzinę. Zdanie nie potwierdza rzeczywistego przyjazdu ani go nie wyklucza. Jeśli chcemy wyrazić wyłącznie przypuszczenie, możemy powiedzieć: Pociąg prawdopodobnie dotarł o osiemnastej.

Częsty jest też wzorzec powinien już + bezokolicznik dokonany, gdy oczekujemy, że zdarzenie do chwili mówienia już się zakończyło:

Jest osiemnasta dziesięć. Pociąg powinien już dojechać, bo według rozkładu przyjeżdża o osiemnastej.

W tym kontekście mówiący przypuszcza, że pociąg jest już na miejscu. Powinien był dotrzeć wyraźnie umieszcza oczekiwanie w przeszłości, natomiast powinien już dojechać może dotyczyć rezultatu oczekiwanego teraz. Samo już nie rozstrzyga jednak czasu zdarzenia: Pociąg powinien już dojechać za kilka minut odnosi się do bliskiej przyszłości.

Ocena zachowania z perspektywy czasu:

Nie uprzedziłeś mnie o zmianie. Powinieneś był zadzwonić.

Tutaj rozmówca nie zadzwonił, a my oceniamy to jako błąd. Taka wypowiedź może brzmieć jak krytyka. Ocena może dotyczyć także własnego działania: Zgubiłam drogę. Powinnam była sprawdzić adres przed wyjściem.

6.Przeczenie i szybka kontrola znaczenia

Przeczenie nie zawsze tworzy prostą odwrotność przypuszczenia.

Konstrukcja	Przykład	Znaczenie
mógł nie…	Mógł nie zauważyć wiadomości.	Być może jej nie zauważył.
nie mógł…	Nie mógł tego zrobić w Warszawie, bo był wtedy w Krakowie.	Z przesłanek wnioskuję, że to niemożliwe, żeby to zrobił.
nie musiał…	Nie musiał przychodzić, ale przyszedł.	Nie było takiej konieczności.
nie powinien był…	Nie powinieneś był wysyłać tego listu.	Wysłanie listu oceniamy negatywnie.

Przeciwieństwem musiał + bezokolicznik w znaczeniu mocnego wniosku jest nie mógł + bezokolicznik: Musiał tam być — Nie mógł tam być. W drugim zdaniu wykluczamy zdarzenie na podstawie przesłanek. Konstrukcja nie mógł może też opisywać brak możliwości: Nie mógł przyjść, bo był chory. O znaczeniu decyduje kontekst.

Nie musiał przyjść nie jest odpowiednikiem zdania Na pewno nie przyszedł. Jeśli wyrażamy słabsze przypuszczenie, że zdarzenie nie nastąpiło, możemy powiedzieć: Prawdopodobnie nie przyszedł.

Przed wyborem konstrukcji sprawdź:

1. Czy wyciągasz mocny wniosek z przesłanek? Wybierz musiał, a jeśli wykluczasz zdarzenie — nie mógł.
2. Czy podajesz tylko jedną z możliwych wersji? Wybierz mógł.
3. Czy mówisz o wcześniejszym oczekiwaniu lub oceniasz przeszłe zachowanie? Wybierz powinien był i doprecyzuj kontekst.
4. Czy zdanie może też oznaczać konieczność, zdolność lub możliwość działania? Dodaj informację, która wyjaśni zamierzony sens.