Swój w zdaniach z bezokolicznikiem i nominalizacją.

Bezokolicznik i nominalizacja mogą wprowadzać czynność, której wykonawca nie jest podmiotem całego zdania. Aby właściwie zrozumieć swój, trzeba więc ustalić, kto wykonuje daną czynność, do kogo należy wskazany przedmiot i czy zdanie dopuszcza więcej niż jedną interpretację.

1.Dwie czynności, nie zawsze jeden wykonawca

W prostym zdaniu Anna poprawia swój tekst właścicielką tekstu jest Anna. W zdaniu z bezokolicznikiem pojawia się dodatkowe pytanie: kto wykonuje czynność wyrażoną bezokolicznikiem? Bezokolicznik nie wskazuje osoby swoją formą, ale jego wykonawcę często wyznacza konstrukcja zdania.

Porównaj:

• Anna obiecała Piotrowi poprawić swój tekst. — Poprawiać będzie Anna; chodzi o tekst Anny.
• Anna poprosiła Piotra, żeby poprawił swój tekst. — Poprawiać będzie Piotr; chodzi o tekst Piotra.

W drugim przykładzie zdanie z osobową formą czasownika pokazuje wykonawcę wyraźniej. Takie przekształcenie przyda się również przy sprawdzaniu trudniejszych konstrukcji.

2.Niewyrażony podmiot bezokolicznika

Zależność między niewyrażonym podmiotem bezokolicznika a uczestnikiem wskazanym w zdaniu nadrzędnym nazywa się kontrolą. O tym, kto jest wykonawcą, decyduje przede wszystkim znaczenie i konstrukcja czasownika nadrzędnego, a nie odległość między wyrazami.

Konstrukcja	Wykonawca czynności bezokolicznika	Naturalne odniesienie zaimka
Ewa postanowiła zabrać swój komputer.	Ewa	komputer Ewy
Ewa obiecała Adamowi zabrać swój komputer.	Ewa, nie Adam	komputer Ewy
Ewa kazała Adamowi zabrać swój komputer.	Adam	przede wszystkim komputer Adama
Ewa pozwoliła Adamowi zabrać swój komputer.	Adam	przede wszystkim komputer Adama

Przy czasownikach takich jak postanowić i obiecać wykonawcą bezokolicznika jest podmiot zdania nadrzędnego. Przy kazać komuś i pozwolić komuś wykonawcą jest osoba wskazana w celowniku.

3.Kiedy bezokolicznik wymaga doprecyzowania

Zdanie Ewa pozwoliła Adamowi zabrać swój komputer może budzić wątpliwość: czy Adam zabiera własny komputer, czy Ewa udostępnia mu swój? Samo wskazanie wykonawcy czynności zabrać nie gwarantuje, że każdy odbiorca jednakowo ustali właściciela.

Ostatnia wersja zawiera powtórzenie imienia, ale może być najbezpieczniejsza w instrukcji, umowie lub relacji wymagającej ścisłości. Zastąpienie swój przez jego albo jej pomaga tylko wtedy, gdy odbiorca wie, do kogo odnosi się nowy zaimek.

4.Nominalizacja: czynność wyrażona rzeczownikiem

Nominalizacja pozwala przedstawić czynność za pomocą rzeczownika, np. poprawić → poprawienie, ujawnić → ujawnienie, zabrać → zabranie. Taki rzeczownik nie ma gramatycznego podmiotu w mianowniku jak czasownik osobowy. Nadal jednak opisuje czynność mającą wykonawcę.

Wykonawca może być:

• wspólny z podmiotem zdania: Anna rozważa wycofanie swojego wniosku;
• wskazany osobno: Anna zaprotestowała przeciwko ujawnieniu swoich danych przez urząd;
• domyślny, ustalany na podstawie sytuacji: Proszę o zabranie swoich rzeczy.

W pierwszym przykładzie Anna rozważa własne działanie. W drugim urząd ujawnia dane, ale dane należą do Anny. W trzecim prośba jest skierowana do odbiorców: to oni mają zabrać należące do nich rzeczy.

5.Nominalizacja a niejednoznaczność

Nominalizacja może ukrywać informacje, które zdanie z czasownikiem osobowym przedstawia wyraźniej. Nie należy zatem automatycznie przenosić prostego schematu „wykonawca czynności = właściciel” na każdą konstrukcję rzeczownikową.

Zdanie Redaktor zalecił autorowi usunięcie swojego nazwiska z okładki jest ryzykowne bez kontekstu. Naturalnie możemy pomyśleć o nazwisku autora, ale możliwa jest też sytuacja, w której redaktor chce usunięcia własnego nazwiska.

Zamierzona treść	Wersja jednoznaczna
Ma zniknąć nazwisko autora.	Redaktor zalecił autorowi, żeby usunął swoje nazwisko z okładki.
Ma zniknąć nazwisko redaktora.	Redaktor zalecił autorowi usunięcie nazwiska redaktora z okładki.

Rozwinięcie nominalizacji w zdanie podrzędne pomaga, ponieważ wprowadza własny podmiot. W pierwszej wersji jest nim domyślny autor, do którego odnosi się swoje. Samo rozwinięcie nie wystarczy jednak, jeśli nadal pozostawimy niejasne, kto jest podmiotem tego zdania.

6.Kontrola przed użyciem zaimka

1. Rozdziel czynności. Kto obiecuje, pozwala lub zaleca, a kto ma coś zrobić?
2. Ustal właściciela. Nie utożsamiaj go automatycznie z najbliższą osobą ani z wykonawcą nominalizacji.
3. Sprawdź odczytanie bez kontekstu. Czy odbiorca może przypisać przedmiot innej osobie?
4. Doprecyzuj w razie potrzeby. Użyj zdania z czasownikiem osobowym, jednoznacznego zaimka dzierżawczego albo nazwy właściciela.

Swój przy bezokoliczniku często wiąże się z jego niewyrażonym podmiotem. Przy nominalizacji odniesienie zależy od szerszej konstrukcji i kontekstu. W obu przypadkach jasność jest ważniejsza niż unikanie powtórzeń.