Wieloznaczność składniowa i sposoby jej usuwania.

Wieloznaczność składniowa powstaje wtedy, gdy tę samą wypowiedź można zasadnie odczytać jako wyrażającą różne zależności między jej składnikami. Aby ją usunąć, trzeba ustalić zamierzony sens, a następnie dobrać konstrukcję, która jednoznacznie wskazuje wykonawcę czynności, zasięg określenia lub odniesienie zaimka.

1.Dwa odczytania, nie tylko niejasne słowo

Porównaj dwa źródła niejednoznaczności:

• Wieloznaczność leksykalna: „Oglądaliśmy zamek” — wyraz zamek ma kilka znaczeń.
• Wieloznaczność składniowa: „Widziałem mężczyznę z lornetką” — wyrażenie z lornetką można powiązać z mężczyzną albo z czynnością obserwatora.

Nie każda interpretacja musi być równie prawdopodobna. Sytuacja i wiedza o świecie często uprzywilejowują jedną z nich, lecz nie zmieniają samej budowy zdania.

Dobrym testem jest zatem próba napisania dwóch parafraz o różnych znaczeniach, bez zmieniania znaczeń poszczególnych wyrazów. Jeśli obie odpowiadają możliwym zależnościom w zdaniu wyjściowym, problem dotyczy jego konstrukcji.

2.Co określa dany składnik?

Wyrażenie przyimkowe lub zdanie względne może mieć więcej niż jeden możliwy człon nadrzędny. Sama bliskość wyrazów sprzyja określonemu odczytaniu, ale nie zawsze je wymusza.

Zdanie wieloznaczne	Możliwe zależności	Jednoznaczne wersje
Rozmawiałem z siostrą lekarza z Krakowa.	Z Krakowa pochodzi siostra albo lekarz.	Rozmawiałem z pochodzącą z Krakowa siostrą lekarza. / Rozmawiałem z siostrą lekarza pochodzącego z Krakowa.
Rozmawiałem z asystentem profesora, który wrócił z konferencji.	Z konferencji wrócił asystent albo profesor.	Asystent profesora wrócił z konferencji. Rozmawiałem z nim. / Profesor wrócił z konferencji. Rozmawiałem z jego asystentem.

W drugim przykładzie forma który pasuje do obu rzeczowników: oba są rodzaju męskiego i występują w liczbie pojedynczej. Przypadek zaimka względnego wynika z jego funkcji w zdaniu podrzędnym: który wrócił, ale którego spotkałem. Nie musi być taki sam jak przypadek rzeczownika, do którego zaimek się odnosi.

Gdy przestawienie określenia nadal pozostawia dwie możliwości, lepiej powtórzyć rzeczownik lub rozdzielić wypowiedź na dwa zdania.

3.Kto wykonuje czynność?

Polskie końcówki często pozwalają rozpoznać funkcje składniowe mimo zmiany szyku. Nie gwarantują jednak jednoznaczności: niektóre formy różnych przypadków są identyczne. To zjawisko nazywamy synkretyzmem przypadków.

Bez dodatkowego kontekstu najbardziej naturalne jest odczytanie pierwszego rzeczownika jako podmiotu. To jednak preferencja interpretacyjna, a nie bezwzględna reguła. Polski dopuszcza także dopełnienie przed orzeczeniem i podmiot po nim.

Inny problem pojawia się w grupach z rzeczownikiem oznaczającym czynność, takich jak krytyka profesora. Profesor może być autorem krytyki albo jej przedmiotem. Jest to niejednoznaczność relacji znaczeniowej wyrażonej dopełniaczem, blisko związana z budową grupy nominalnej.

• Wykonawca: Profesor skrytykował raport albo krytyka raportu przez profesora.
• Osoba krytykowana: Studenci skrytykowali profesora albo krytyka skierowana przeciwko profesorowi.

Przekształcenie rzeczownika w czasownik często ułatwia jawne przypisanie ról. Nie wolno jednak dopisywać wykonawcy, którego tożsamości nie znamy.

3.1Czyje są „swoje” rzeczy?

Zaimek swój zwykle wskazuje na posiadacza będącego podmiotem czynności. Przy bezokoliczniku lub rzeczowniku odczasownikowym trzeba jednak rozpoznać także niewyrażonego wprost wykonawcę tej czynności. Nie należy automatycznie odnosić swój do podmiotu głównego orzeczenia.

W zdaniu Kazałem mu spakować swoje rzeczy naturalne odczytanie wiąże rzeczy z osobą, która ma je spakować, czyli z odbiorcą polecenia. Nie jest to neutralny sposób wskazania rzeczy mówiącego. Jeśli odniesienie budzi wątpliwość, nazwij posiadacza:

• Rzeczy mówiącego: Kazałem mu spakować moje rzeczy.
• Rzeczy odbiorcy polecenia: Kazałem mu spakować rzeczy należące do niego. Wersja Kazałem mu spakować jego rzeczy wystarcza, jeśli kontekst jednoznacznie wskazuje, do kogo odnosi się jego.

W zdaniu Poprosiłam Annę o przyniesienie swoich notatek konstrukcja z rzeczownikiem odczasownikowym może wywołać wahanie: czy chodzi o notatki proszącej, czy Anny, która ma je przynieść? Odpowiednio doprecyzuj: Poprosiłam Annę o przyniesienie moich notatek albo Poprosiłam Annę, żeby przyniosła swoje notatki. W drugiej wersji podmiotem czynności przyniosła jest Anna, co wyraźnie ustala odniesienie zaimka.

4.Jak szeroki jest zakres określenia?

W konstrukcjach współrzędnych określenie może dotyczyć jednego członu albo całego szeregu.

Druga parafraza nie oznacza, że uczniowie na pewno nie są nowi. Oznacza jedynie, że wypowiedź nie przypisuje im tej cechy. Usunięcie wieloznaczności nie powinno wprowadzać dodatkowego przeciwstawienia.

Zakres ma znaczenie również przy partykułach, zwłaszcza tylko:

Konstrukcja	Co zostaje ograniczone?
Tylko Marta wysłała raport dyrektorowi.	Wykonawca: nikt poza Martą nie wykonał wskazanej czynności.
Marta wysłała dyrektorowi tylko raport.	Przedmiot: nie wysłała mu niczego poza raportem.
Marta wysłała raport tylko dyrektorowi.	Odbiorca: nie wysłała raportu nikomu innemu.

W neutralnym tekście umieszczenie tylko bezpośrednio przed ograniczanym składnikiem ułatwia odczytanie. W mowie zakres może dodatkowo zależeć od akcentu i kontekstu; zapis nie zawsze oddaje te wskazówki.

4.1Zakres negacji i kwantyfikatorów

W zdaniu Wszyscy studenci nie zdali egzaminu kwantyfikator wszyscy i negacja mogą prowadzić do konkurencyjnych odczytań: każdy student poniósł porażkę albo nie jest prawdą, że zdali wszyscy. W starannym tekście wybierz konstrukcję odpowiadającą zamierzonemu zakresowi:

• Nikt ze studentów nie zdał egzaminu — negatywny wynik dotyczy każdego studenta z rozpatrywanej grupy.
• Nie wszyscy studenci zdali egzamin — zanegowane jest twierdzenie o całej grupie; co najmniej jedna osoba nie zdała. Samo zdanie nie przesądza logicznie, że ktokolwiek zdał, choć zwykle to sugeruje. Jeśli wiadomo, że wyniki były różne, można napisać: Część studentów zdała egzamin, a część go nie zdała.

Negacja może też obejmować czynność albo związek między czynnością a podaną przyczyną. Nie wyszedł, bo padało zwykle znaczy, że deszcz powstrzymał go od wyjścia. Przy odpowiednim akcencie i kontekście można jednak zaprzeczać temu, że deszcz był powodem wyjścia. Sam przecinek nie rozstrzyga zakresu.

Zamierzony sens	Jednoznaczna wersja
Nie doszło do wyjścia z powodu deszczu.	Z powodu deszczu zrezygnował z wyjścia.
Doszło do wyjścia, ale z innego powodu.	Wyszedł, ale nie dlatego, że padało.

5.Co naprawdę usuwa wieloznaczność?

Dobór metody zależy od źródła problemu. Najskuteczniejsze są zmiany, które ujawniają relację, a nie tylko sugerują bardziej prawdopodobne odczytanie.

• Zmień konstrukcję: „przez lornetkę” zamiast niejednoznacznego „z lornetką”, jeśli chodzi o narzędzie obserwacji.
• Wykorzystaj wyraźne formy przypadków: „złożyły wizytę córkom” zamiast „odwiedziły córki”.
• Zastosuj stronę bierną: „Córki zostały odwiedzone przez matki” albo „Matki zostały odwiedzone przez córki” — zależnie od tego, kto kogo odwiedził. Wyrażenie z przez jawnie wskazuje wykonawcę.
• Powtórz określenie: „nowi nauczyciele i nowi uczniowie”, jeśli cecha obejmuje obie grupy.
• Nazwij odniesienie: powtórz „profesor” lub „asystent”, gdy zaimek pasuje do obu osób.
• Rozdziel zdanie: przedstaw osobno informacje, których połączenie zaciera zależności.

Sama zmiana szyku z Matki odwiedziły córki na Córki odwiedziły matki nie usuwa synkretyzmu: nadal oba rzeczowniki mogą pełnić funkcję podmiotu lub dopełnienia. Zmienia się przede wszystkim preferowane odczytanie, nie zestaw możliwych zależności.

W tekstach prawnych, instrukcjach i opisie wyników powtórzenie bywa lepsze niż elegancki, lecz niejasny zaimek. W literaturze lub żarcie wieloznaczność może natomiast być zamierzona. Korekta powinna uwzględniać funkcję tekstu, a nie automatycznie usuwać każde podwójne odczytanie.

6.Kontrola jednoznaczności

Przed przyjęciem poprawionej wersji wykonaj cztery kroki:

1. Wypisz możliwe sensy. Wskaż dokładnie, kto działa, do czego odnosi się określenie i jaki ma zakres.
2. Ustal sens zamierzony. Jeśli nie wynika z kontekstu, zapytaj autora zamiast zgadywać.
3. Ujawnij zależność. Zmień konstrukcję, powtórz składnik albo podziel zdanie.
4. Sprawdź parafrazę wstecz. Czy niezamierzone odczytanie nadal jest możliwe? Czy nie dodano informacji, której wcześniej nie było?

Dobra korekta zachowuje zamierzoną treść, ale nie pozostawia konkurencyjnej zależności składniowej. Sama większa naturalność jednego odczytania nie jest jeszcze dowodem jednoznaczności.