Wtórne czasowniki niedokonane.

Wtórne czasowniki niedokonane, takie jak przepisywać i zamawiać, pozwalają opisać proces lub powtarzanie czynności nazwanej czasownikiem dokonanym. Nauczysz się rozpoznawać te formy, zachowywać znaczenie przedrostka i dobierać czasownik do kontekstu.

1.Co znaczy „wtórny”?

Wtórny czasownik niedokonany powstaje od czasownika dokonanego. Często jest trzecim elementem takiego ciągu:

pisać → przepisać → przepisywać

• pisać — tworzyć tekst;
• przepisać — napisać tekst ponownie, na przykład skopiować go do innego zeszytu; przedstawić czynność jako zakończoną;
• przepisywać — wykonywać tę samą czynność, ale przedstawiać ją jako proces lub czynność powtarzaną.

Przedrostek prze- pozostaje w czasowniku przepisywać. Nowa forma zachowuje znaczenie przepisywania, lecz ma aspekt niedokonany.

2.Jak powstają te formy?

Częste są formy zakończone na -ywać, -iwać i -ać, a także formy z -wać po samogłosce, takie jak dostawać. Podczas tworzenia czasownika może też zmienić się jego temat, czyli część wyrazu przed końcówką.

Czasownik dokonany	Wtórny czasownik niedokonany	Co warto zauważyć?
przepisać	przepisywać	zakończenie -ywać
podpisać	podpisywać	zakończenie -ywać
rozwiązać	rozwiązywać	zakończenie -ywać
porównać	porównywać	zakończenie -ywać
przygotować	przygotowywać	produktywny wzór -ować → -owywać
wykorzystać	wykorzystywać	-ać → -ywać; nie jest to wzór -ować → -owywać
dostać	dostawać	-wać po samogłosce a
wstać	wstawać	-wać po samogłosce a
poznać	poznawać	-wać po samogłosce a
obsłużyć	obsługiwać	zakończenie -iwać oraz wymiana ż → g
zamówić	zamawiać	zakończenie -ać oraz wymiana ó → a
przerobić	przerabiać	zakończenie -ać oraz oboczność o : a; podobnie odrobić → odrabiać
zgodzić się	zgadzać się	zakończenie -ać oraz oboczności o : a i dzi : dz
ocenić	oceniać	zakończenie -ać
zamknąć	zamykać	zmiana tematu: zamkn- → zamyk-
odpowiedzieć	odpowiadać	zmiana tematu: odpowiedz- → odpowiad-
pomóc	pomagać	temat pomog- → pomag- (oboczność o : a)
wyrzucić	wyrzucać	-ić → -ać; w zapisie temat wyrzuc- bez zmian

Nie jest to mechaniczne dopisywanie jednego zakończenia. Warto uczyć się całych par: zamówić — zamawiać, obsłużyć — obsługiwać.

Pary takie jak przyjść — przychodzić powstają inaczej: opierają się na różnych czasownikach podstawowych, tutaj iść i chodzić. Nie wystarczy więc zmienić zakończenia czasownika przyjść.

3.Dlaczego przedrostek jest ważny?

Usunięcie przedrostka może zmienić znaczenie, a nie tylko aspekt. Porównaj:

Znaczenie	Aspekt dokonany	Aspekt niedokonany
złożyć podpis	podpisać umowę	podpisywać umowę
skopiować tekst	przepisać tekst	przepisywać tekst
utrwalić informację na piśmie	zapisać adres	zapisywać adres

Czasownik pisać nie zastępuje automatycznie wszystkich form w prawej kolumnie.

Wybierając aspekt niedokonany, zachowaj także właściwe znaczenie czynności.

4.Proces i powtarzanie

Wtórne czasowniki niedokonane działają jak inne czasowniki niedokonane: mogą przedstawiać trwającą czynność albo regularne wykonywanie czynności.

Forma niedokonana sama nie rozstrzyga, czy czynność została później zakończona. Można powiedzieć: „Przez godzinę przepisywałam notatki, a potem skończyłam”.

Także seria czynności może zostać przedstawiona jako zamknięta całość: „Wczoraj podpisałam pięć umów”. Sama liczba czynności nie decyduje więc o wyborze aspektu.

4.1Zakazy i czasowniki fazowe

W zwykłym zakazie używamy najczęściej aspektu niedokonanego, nawet gdy chodzi o jedną konkretną czynność. Porównaj polecenie „Podpisz tę umowę!” z zakazem „Nie podpisuj tej umowy!”. Nie wystarczy dodać nie do formy dokonanej. Nie jest to jednak bezwyjątkowa reguła dla wszystkich przeczących rozkaźników: forma dokonana może wyrażać ostrzeżenie przed niezamierzonym skutkiem, np. „Tylko nie zgub dokumentów!”.

Po czasownikach fazowych, takich jak zacząć, przestać i skończyć, używamy bezokolicznika niedokonanego:

• Od września zaczął zamawiać obiady do biura.
• Po przeprowadzce przestał zamawiać jedzenie na wynos.
• Właśnie skończył przepisywać notatki.

W tych konstrukcjach nie zastępuj form zamawiać i przepisywać formami zamówić i przepisać.

5.Formy w zdaniu

Nowego czasownika warto uczyć się razem z jego formą osobową. Czasowniki podpisywać, porównywać i obsługiwać mają formę „ja” zakończoną na -uję. Nie wszystkie czasowniki na -ywać odmieniają się jednak według tego wzoru: wygrywać → wygrywam, zdobywać → zdobywam, odkrywać → odkrywam mają zakończenie -ywam.

Bezokolicznik	Forma „ja” w czasie teraźniejszym	Przykład
podpisywać	podpisuję	Właśnie podpisuję umowę.
porównywać	porównuję	Teraz porównuję dwie oferty.
obsługiwać	obsługuję	W tej chwili obsługuję klienta.
dostawać	dostaję	Codziennie dostaję kilka wiadomości.
wstawać	wstaję	Zwykle wstaję o siódmej.
poznawać	poznaję	Na kursie poznaję nowych ludzi.
zamawiać	zamawiam	Właśnie zamawiam obiad.
zamykać	zamykam	Teraz zamykam sklep.

W czasownikach dostawać, wstawać i poznawać zakończeniu bezokolicznika -awać odpowiada w formie „ja” -aję: dostaję, wstaję, poznaję. Mówimy dostaję, nie ✗ dostawam. Odróżniaj zakończenia -awać i -awiać: dostawać → dostaję, ale zamawiać → zamawiam.

6.Jak wybrać właściwy czasownik?

1. Ustal znaczenie: chcesz pisać, podpisywać czy przepisywać?
2. Zdecyduj, jak przedstawiasz czynność: jako proces lub powtarzanie czy jako zakończoną całość.
3. Wybierz właściwą parę, na przykład przepisać — przepisywać.
4. Sprawdź formę osobową: przepiszę, ale przepisuję.

Najważniejsze: wtórny czasownik niedokonany zachowuje znaczenie czynności, a zmienia sposób jej przedstawienia: zamówić → zamawiać, podpisać → podpisywać.