Zaimek on i zaimek ów w rejestrze literackim.

W tekście literackim on może być zwykłym zaimkiem osobowym albo dawnym zaimkiem wskazującym. Ów służy natomiast wskazywaniu i nawiązywaniu do treści znanych z kontekstu. Rozróżnienie tych funkcji pozwala odczytać stylizację, świadomie kształtować głos narratora i unikać pozornej podniosłości.

1.Dwa różne użycia zaimka on

We współczesnej polszczyźnie on jest przede wszystkim zaimkiem osobowym. Sam w sobie nie nadaje wypowiedzi charakteru literackiego. Jego jawne użycie może jednak uwydatniać przeciwstawienie lub skupiać uwagę na bohaterze.

Istnieje również dawne, dziś archaiczne on o funkcji wskazującej, zbliżone znaczeniem do ów, tamten. Rozpoznajemy je zwłaszcza w połączeniach z rzeczownikiem, takich jak onego czasu czy po onej stronie. Takie formy mogą współtworzyć stylizację biblijną, baśniową lub historyczną.

Wyrażenie	Funkcja	Współczesne objaśnienie lub odpowiednik w danym kontekście
On nie odpowiedział.	Zaimek osobowy: wskazuje uczestnika zdarzenia.	Odnosi się do osoby znanej z kontekstu.
Onego czasu żył tu pewien pustelnik.	Dawny zaimek wskazujący określa czas.	W tamtym czasie żył tu pewien pustelnik.
Po onej stronie rzeki stała wieża.	Dawny zaimek wskazujący określa stronę.	Po tamtej stronie rzeki stała wieża.

1.1Inne formy archaiczne i wyrazy pokrewne

W on czas znaczy „w tamtym czasie, wtedy” i wyraźnie archaizuje narrację. Onże to dawna forma wzmocniona cząstką -że, używana w znaczeniu „tenże, ten sam”; dziś pojawia się przede wszystkim w stylizacji.

Spokrewnione przysłówki również przywołują dawniejszą polszczyznę, lecz nie są formami odmiany zaimka: ongiś to książkowe „dawniej, niegdyś”, a onegdaj tradycyjnie znaczy „przedwczoraj”, choć współcześnie bywa też używane w znaczeniu „dawniej, kiedyś”. Gdy dokładna data ma znaczenie, lepiej wybrać jednoznaczne określenie czasu.

2.Co wnosi ów do narracji

Ów jest zaimkiem wskazującym o nacechowaniu książkowym poza utrwalonymi połączeniami omówionymi niżej. Często podejmuje wcześniej wprowadzony element, ale może również odwoływać się do wspólnej wiedzy rozmówców lub wspomnienia. Nie oznacza automatycznie czegoś odległego w przestrzeni.

W pierwszym przykładzie odniesienie wynika z poprzedniego zdania. W drugim narrator przywołuje wspólne doświadczenie. W trzecim zdanie względne doprecyzowuje, o którą rozmowę chodzi.

Zaimek ten może:

• podtrzymywać ciągłość opowieści: ów przybysz;
• wyróżniać określone wspomnienie: ów wieczór;
• budować książkowy ton narracji: owe wydarzenia.

Dystans emocjonalny, ironia czy nostalgia mogą towarzyszyć tym użyciom, lecz wynikają z całej wypowiedzi, nie z samego zaimka.

2.1Utrwalone połączenia w codziennej polszczyźnie

Połączenia ten i ów, to i owo, ni to, ni owo oraz ni z tego, ni z owego funkcjonują także w neutralnej lub potocznej polszczyźnie. Nie nadają wypowiedzi książkowego tonu tylko dlatego, że zawierają formę zaimka ów. Ich znaczenie odczytujemy jako całość.

Połączenie	Znaczenie	Przykład
ten i ów	Niektóre osoby, pojedynczy ludzie.	Ten i ów pytał o termin spotkania.
to i owo	Różne, bliżej nieokreślone rzeczy lub sprawy.	Muszę jeszcze kupić to i owo.
ni to, ni owo	Coś nieokreślonego, bez wyraźnego charakteru; zwykle z dezaprobatą.	Ten wystrój to ni to, ni owo — ani biuro, ani salon.
ni z tego, ni z owego	Nagle, bez widocznej przyczyny; potocznie.	Ni z tego, ni z owego zaczął się śmiać.

3.Odmiana zaimka ów

Ów zgadza się z określanym rzeczownikiem pod względem rodzaju, liczby i przypadku. W odmianie pojawia się temat ow-: owego, owej, owym, nie formy z zachowanym ó.

Przypadek	Rodzaj męski, liczba pojedyncza	Rodzaj żeński, liczba pojedyncza	Rodzaj nijaki, liczba pojedyncza	Rodzaj męskoosobowy, liczba mnoga	Rodzaj niemęskoosobowy, liczba mnoga
Mianownik	ów	owa	owo	owi	owe
Dopełniacz	owego	owej	owego	owych	owych
Celownik	owemu	owej	owemu	owym	owym
Biernik	owego / ów	ową	owo	owych	owe
Narzędnik	owym	ową	owym	owymi	owymi
Miejscownik	owym	owej	owym	owych	owych

W bierniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego wybór zależy od żywotności: owego człowieka, owego psa, ale ów list. Zaimek nie ma odrębnej formy wołacza.

4.On, ów i ten: wybór stylistyczny

Porównaj trzy sposoby przedstawienia tej samej sytuacji, a następnie inne środki nawiązania do osoby już wymienionej:

Wariant	Przykład	Efekt
Neutralny	W tym czasie mieszkał nad rzeką.	Zwykłe wskazanie okresu znanego z kontekstu.
Książkowy	W owym czasie mieszkał nad rzeką.	Bardziej literacki lub formalny ton.
Archaizowany	Onego czasu mieszkał nad rzeką.	Wyraźne przywołanie dawnego sposobu opowiadania.
Książkowy: tenże	Głos zabrał historyk. Tenże historyk opublikował później sprostowanie.	Podkreślenie, że chodzi o tę samą osobę.
Urzędowy lub żartobliwy: rzeczony	Rzeczony ekspert nie odpowiedział na pytanie.	Formalne nawiązanie; w swobodnej wypowiedzi może służyć żartobliwej stylizacji.
Neutralny lub formalny: wspomniany	Wspomniany autor mieszkał nad rzeką.	Jawne odesłanie do wcześniejszej wzmianki, bez koniecznej podniosłości.
Urzędowy: wyżej wymieniony	Wyżej wymieniony wnioskodawca uzupełnił dokumentację.	Precyzyjne odesłanie do wcześniejszego miejsca w dokumencie; poza takim kontekstem może brzmieć urzędowo lub żartobliwie.

Nie są to zamienniki odpowiednie w każdej sytuacji. Ów nadal występuje we współczesnej prozie i publicystyce; wskazujące on jest znacznie silniej nacechowane archaicznie. Z kolei tamten może wyraźniej przeciwstawiać jeden obiekt drugiemu albo wskazywać oddalenie.

Tenże uwydatnia tożsamość, a rzeczony, wspomniany i wyżej wymieniony odsyłają do wcześniejszego wymienienia osoby lub rzeczy. Nie zastąpią więc automatycznie ów przywołującego jedynie wspólne wspomnienie rozmówców.

5.Pułapki interpretacji i redakcji

Nie utożsamiaj książkowości z archaizacją. Zdanie Nie podzielam owego poglądu może należeć do współczesnej polemiki. Nie wymaga historycznej scenerii.

Nie przypisuj zaimkowi oceny, której nie ma w kontekście. Wyrażenie ów uczony może być neutralnym nawiązaniem. Dopiero dalsze słowa mogą nadać mu wydźwięk ironiczny: Ów uczony nie przeczytał nawet omawianej książki.

Nie oczekuj, że ów sam usunie niejasność odniesienia. Jeżeli w poprzednim zdaniu występuje dwóch lekarzy, określenie ów lekarz nie musi wystarczyć do ich rozróżnienia. Pomaga doprecyzowanie: ów lekarz z Krakowa.

Nie mnoż zaimków dla samej podniosłości. Nagromadzenie wyrażeń ów człowiek, owa droga, owe drzewa może brzmieć manierycznie, jeśli każde z nich nie pełni rozpoznawalnej funkcji w opowieści.

6.Jak świadomie wybrać formę

1. Ustal funkcję: czy on zastępuje nazwę uczestnika, czy jest dawnym określeniem wskazującym przy rzeczowniku?
2. Wybierz ton: neutralne ten, książkowe ów czy archaizujące on w historycznie utrwalonej konstrukcji. Utrwalone połączenia takie jak to i owo nie wymagają książkowego kontekstu.
3. Sprawdź odniesienie: czy czytelnik wie, o jaki obiekt, czas lub zdarzenie chodzi?
4. Dopasuj formę ów do rzeczownika: owa chwila, owego dnia, owi świadkowie, owe słowa.

Najważniejsze rozróżnienie: osobowe on nie jest samo w sobie literackie; wskazujące on archaizuje wypowiedź; ów poza omówionymi utrwalonymi połączeniami nadaje jej ton książkowy, ale nie musi jej przenosić w przeszłość.