Zastrzeżenia, uściślenia i ograniczanie uogólnień.

Precyzyjna wypowiedź nie musi być mniej stanowcza. Zastrzeżenia, warunki i wyjątki pozwalają wskazać, kogo, czego i jakich sytuacji dotyczy sąd. Uściślenia pomagają natomiast wyjaśnić, jak należy rozumieć użyte określenie, i zapobiegają zbyt szerokim interpretacjom.

1.Trzy sposoby doprecyzowania sądu

Porównaj trzy wypowiedzi dotyczące tego samego rozwiązania:

Funkcja	Przykład	Co wnosi wyróżniony fragment?
Ograniczenie zakresu	Rozwiązanie jest skuteczne w małych zespołach.	Wskazuje, jakich zespołów dotyczy ocena.
Zastrzeżenie	Rozwiązanie jest skuteczne, o ile zadania są jasno podzielone.	Uzależnia skuteczność od spełnienia warunku.
Uściślenie	Rozwiązanie jest skuteczne, ściślej mówiąc, skraca czas obsługi zgłoszeń.	Zastępuje ogólną ocenę konkretną informacją.

Ograniczenie zakresu nie jest tym samym co wyrażenie niepewności. Zdanie W badanych zespołach czas obsługi się skrócił może wyrażać stanowczy wniosek, ale nie pozwala przypisać go wszystkim zespołom.

2.Jak ograniczyć uogólnienie

Dobierz określenie do tego, co rzeczywiście wynika z danych lub obserwacji:

• Liczba lub część zbioru: część uczestników, większość zgłoszeń, nie wszyscy pracownicy.
• Częstotliwość: zwykle, na ogół, w większości przypadków, nie zawsze.
• Dziedzina oceny: pod względem kosztów, w zakresie bezpieczeństwa.
• Warunki obserwacji: w badanej grupie, w tych warunkach, na tym etapie.

Zwykle i na ogół wskazują na typowy przebieg zdarzeń, ale dopuszczają odstępstwa. W większości przypadków wyraźniej odnosi się do przewagi liczebnej przypadków. Żadne z tych wyrażeń nie oznacza zawsze.

W tekstach urzędowych i prawniczych często występuje co do zasady. Wskazuje ono zasadę ogólną, od której mogą istnieć wyjątki, a nie tylko częste zachowanie:

Co do zasady wnioski składa się elektronicznie; osoby wskazane w regulaminie mogą złożyć je na papierze.

3.Warunek i wyjątek

Warunek określa, kiedy twierdzenie obowiązuje. Wyjątek wyłącza pewną osobę, rzecz lub sytuację z ogólnej reguły.

Konstrukcja	Budowa	Przykład
pod warunkiem że	zdanie z czasownikiem	Udostępnimy dane, pod warunkiem że usuniecie nazwiska.
o ile	zdanie z czasownikiem	Możesz korzystać z sali, o ile wcześniej ją zarezerwujesz.
chyba że	zdanie opisujące wyjątek	Spotkanie odbędzie się w ogrodzie, chyba że zacznie padać.
z wyjątkiem	dopełniacz	Oferta obejmuje wszystkie kursy z wyjątkiem kursów indywidualnych.
poza	narzędnik w znaczeniu wyjątku	Poza jedną osobą wszyscy zaakceptowali plan.

W podanych przykładach o ile ma znaczenie warunkowe: jeśli. Konstrukcja chyba że wprowadza natomiast sytuację, która unieważnia zapowiedziany przebieg zdarzeń.

Nie dodawaj automatycznie nie po chyba że. Zdania chyba że otrzymamy zgodę i chyba że nie otrzymamy zgody wskazują przeciwne sytuacje wyjątkowe. Negacja zależy od zamierzonego sensu, nie od samego spójnika.

4.Uściślenie czy korekta?

Wyrażenia doprecyzowujące nie są w pełni wymienne. Wybierz je zgodnie z relacją między pierwszym a drugim sformułowaniem.

Wyrażenie	Typowa funkcja	Przykład
to znaczy	objaśnienie znaczenia	Potrzebujemy wersji roboczej, to znaczy tekstu przed ostateczną korektą.
ściślej mówiąc	zwiększenie precyzji	Zespół pracuje za granicą, ściślej mówiąc, w Brnie.
a właściwie	poprawienie wcześniejszego sformułowania	To był wykład, a właściwie krótka prezentacja.
w tym	wskazanie części wymienionego zbioru	Przyjęto dwadzieścia zgłoszeń, w tym pięć z zagranicy.

W tym nie ogranicza całego zbioru do wskazanej części: dwadzieścia zgłoszeń obejmuje pięć zagranicznych oraz piętnaście pozostałych.

Podobnie zwłaszcza wyróżnia element, ale nie wyklucza innych. Porównaj:

• Szkolenie jest przydatne zwłaszcza nowym pracownikom. — Inni również mogą z niego skorzystać.
• Szkolenie jest przeznaczone wyłącznie dla nowych pracowników. — Pozostali nie należą do grupy adresatów.

5.Miejsce ograniczenia zmienia sens

Wyraz tylko umieszczaj blisko składnika, którego zakres chcesz ograniczyć. W piśmie nie można polegać wyłącznie na akcencie zdaniowym.

Przy kilku ocenach zaznacz wyraźnie, której dotyczy zastrzeżenie:

Pod względem kosztów projekt jest korzystny. Jego wpływu na bezpieczeństwo jeszcze nie oceniono.

Taka wersja nie sugeruje, że korzystna ocena kosztów jest zarazem pozytywną oceną całego projektu.

6.Interpunkcja i rejestr

Zdanie podrzędne wprowadzające warunek lub wyjątek oddzielamy przecinkiem. W neutralnym zapisie wielowyrazowe połączenia pod warunkiem że i chyba że pozostają razem:

• Zatwierdzimy projekt**, pod warunkiem że** poprawicie kosztorys.
• Termin pozostaje aktualny**, chyba że** wykonawca zgłosi opóźnienie.
• O ile otrzymamy zgodę, opublikujemy wyniki.

Krótkie określenie zakresu nie wymaga przecinka tylko dlatego, że stoi na początku zdania: Pod względem kosztów projekt jest korzystny. Podobnie: Co do zasady wnioski składa się elektronicznie.

Uściślenie wtrącone w środek zdania wydzielamy obustronnie:

Ten etap, ściślej mówiąc, kontrola dokumentów, potrwa dwa dni.

7.Kontrola precyzji

Przed wysłaniem tekstu sprawdź:

1. Zakres: czy piszesz o wszystkich, większości czy tylko o badanej grupie?
2. Warunek: czy twierdzenie obowiązuje dopiero po spełnieniu określonego wymagania?
3. Wyjątek: czy trzeba wyłączyć konkretny przypadek z reguły?
4. Znaczenie: czy objaśniasz wcześniejsze określenie, czy je poprawiasz?
5. Miejsce ograniczenia: czy odbiorca wie, do czego odnoszą się tylko, wyłącznie lub pod względem?

Dobre zastrzeżenie nie zaciemnia głównej myśli: pokazuje dokładnie, w jakim zakresie pozostaje ona prawdziwa.