Zdania względne z co oraz konstrukcje ten, kto.

Co może odnosić się do treści wskazanej przez zaimek, do całego zdania, a w języku potocznym także do rzeczownika. Konstrukcja ten, kto wskazuje osobę przez jej działanie lub cechę. O poprawnym użyciu decydują zakres odniesienia, niezależny dobór przypadków w obu zdaniach oraz rejestr wypowiedzi.

1.To, co: wskazywanie treści

Zdanie względne pozwala określić treść bez nazywania jej rzeczownikiem. W konstrukcji to, co zaimek to zapowiada tę treść, a zdanie rozpoczynające się od co ją precyzuje.

W neutralnej polszczyźnie co występuje między innymi po zaimkach to, wszystko, coś, nic. Nie ogranicza się więc do języka potocznego.

Porównaj dwa sposoby wskazania tego samego rodzaju treści:

• Przeanalizowaliśmy to, co zaproponowano. — Treść zostaje wskazana ogólnie.
• Przeanalizowaliśmy rozwiązanie, które zaproponowano. — Treść zostaje nazwana rzeczownikiem.

Nie należy zatem zastępować każdego co zaimkiem który: wybór zależy od budowy zdania i rodzaju poprzednika, czyli wyrażenia, do którego odnosi się zdanie względne.

2.Dwa zdania, dwa przypadki

W konstrukcji to, co każdy zaimek otrzymuje przypadek wymagany w swoim zdaniu. Formy nie muszą być jednakowe.

Przypadek	Forma zaimka względnego	Przykład
Mianownik	co	To, co się wydarzyło, zmieniło nasze plany.
Dopełniacz	czego	Otrzymała to, czego potrzebowała.
Celownik	czemu	Opisz to, czemu się przyglądasz.
Biernik	co	Pamiętam to, co powiedziałeś.
Narzędnik	czym	Pokaż to, czym otwierasz tę skrzynkę.
Miejscownik	czym	Wyjaśnij to, o czym wspomniałeś.

Odmienia się również zaimek wskazujący: to, tego, temu, tym. Przyimek należy do tej części zdania, której wymagania realizuje.

3.Co odnoszące się do całego zdania

Zaimek co może odsyłać nie do pojedynczego rzeczownika, lecz do całej opisanej sytuacji. Zdanie względne dodaje wtedy ocenę, reakcję lub skutek.

Także w tym użyciu dobieramy formę do wymagań zdania względnego: co zaskoczyło, czego się nie spodziewali, o czym poinformowano. Konstrukcja przez co wyraźnie wskazuje skutek.

Porównaj zakres odniesienia:

• Odrzucono wniosek, który przygotowała Marta. — Który odnosi się do wniosku.
• Odrzucono wniosek, co rozczarowało Martę. — Co odnosi się do odrzucenia wniosku.

4.Potoczne co po rzeczowniku

W swobodnej rozmowie co bywa nieodmiennym wskaźnikiem zespolenia po rzeczowniku. Nie działa wtedy tak samo jak odmienny zaimek w konstrukcji to, czego potrzebuję.

Wypowiedź potoczna	Neutralny odpowiednik
To ten sąsiad, co mieszka nad nami.	To ten sąsiad, który mieszka nad nami.
Gdzie jest książka, co ją wczoraj kupiłaś?	Gdzie jest książka, którą wczoraj kupiłaś?
To ten kolega, co z nim pracuję.	To ten kolega, z którym pracuję.

W dwóch ostatnich przykładach funkcję wewnątrz zdania względnego sygnalizuje osobny zaimek: ją, z nim. Samo co pozostaje niezmienne.

Przy zmianie rejestru przekształcamy całą konstrukcję: co z nim pracuję → z którym pracuję, a nie tylko pojedynczy wyraz.

5.Ten, kto: osoba określona przez działanie

Konstrukcja ten, kto pozwala wskazać osobę bez podawania jej nazwiska ani nazwy roli. Często występuje w zasadach, uogólnieniach i wypowiedziach argumentacyjnych.

Podobnie jak w konstrukcji to, co, przypadki obu zaimków ustalamy niezależnie. Kto odnosi się do osób, natomiast co w konstrukcji to, co wskazuje treści, rzeczy lub sytuacje.

Konstrukcja	Wymaganie zdania nadrzędnego	Wymaganie zdania względnego
Ten, kto spełni warunki, otrzyma stypendium.	otrzyma: ten, mianownik	spełni: kto, mianownik
Zatrudnimy tego, kto najlepiej zna program.	zatrudnimy: tego, biernik	zna: kto, mianownik
Zaufam temu, kogo polecisz.	zaufam: temu, celownik	polecisz: kogo, biernik
Poprzemy tego, komu ufasz.	poprzemy: tego, biernik	ufasz: komu, celownik
Zaprosimy tego, z kim współpracujesz.	zaprosimy: tego, biernik	współpracujesz: z kim, narzędnik
Wysłuchamy tego, o kim wspominałaś.	wysłuchamy: tego, dopełniacz	wspominałaś: o kim, miejscownik

Forma kogo służy zarówno jako dopełniacz, jak i biernik: ten, kogo potrzebujemy oraz ten, kogo zaprosiliśmy.

Gdy kto jest podmiotem, łączy się z czasownikiem w liczbie pojedynczej: kto spełni, nie kto spełnią. W ogólnych sformułowaniach z czasem przeszłym używa się rodzaju męskiego: Ten, kto złożył wniosek, otrzyma odpowiedź. Taka zasada może obejmować osoby różnej płci. Jeśli chcemy wyraźnie wskazać grupę, naturalny jest wariant ci, którzy złożyli wnioski.

Zaimek ten można niekiedy pominąć, szczególnie w zwięzłych uogólnieniach: Kto pyta, nie błądzi. W konstrukcji Pomagamy temu, kto potrzebuje wsparcia zachowujemy jednak temu, które realizuje wymaganie celownikowe czasownika pomagać.

6.Interpunkcja i kontrola znaczenia

Zdanie względne oddzielamy przecinkiem. Jeśli jest wplecione w zdanie nadrzędne, zamykamy je drugim przecinkiem.

W ostatnim przykładzie przecinek stoi przed całym połączeniem do kogo, a nie między przyimkiem i zaimkiem. Przecinka nie pomijamy również wtedy, gdy zdanie względne jest niezbędne do ustalenia, o kim lub o czym mowa.

Przed zakończeniem redakcji sprawdź:

1. Odniesienie: czy wskazujesz osobę, treść, rzeczownik czy całą sytuację?
2. Przypadki: czego wymaga osobno zdanie nadrzędne, a czego względne?
3. Rejestr: czy potoczne co po rzeczowniku pasuje do wypowiedzi?
4. Granice zdania: czy zdanie wplecione ma przecinek na początku i na końcu?

Najważniejsze rozróżnienie: to, czego potrzebuję wskazuje potrzebną treść lub rzecz, ten, kogo potrzebuję — osobę, a odmówił, czego się nie spodziewałem komentuje całą sytuację.