Zgoda w zdaniach z większość, część i szereg.

Wyrażenia większość uczestników, część dokumentów i szereg zastrzeżeń oznaczają wiele osób lub rzeczy, ale nie narzucają automatycznie liczby mnogiej orzeczenia. O wyborze formy decydują budowa podmiotu, znaczenie wyrażenia i sposób przedstawienia zbiorowości. W starannym tekście warto odróżniać zgodę gramatyczną od zgody według sensu.

1.Co jest nadrzędnikiem podmiotu?

W połączeniu większość uczestników wyrazem nadrzędnym jest rzeczownik większość, a forma uczestników to zależny od niego dopełniacz. Podobnie zbudowane są wyrażenia część dokumentów i szereg zastrzeżeń.

Podstawowym rozwiązaniem jest zgoda gramatyczna: orzeczenie przyjmuje liczbę i rodzaj nadrzędnika, nie zaś rzeczownika stojącego najbliżej czasownika.

Nadrzędnik	Liczba i rodzaj	Przykład zgody gramatycznej
większość	pojedyncza, żeński	Większość uczestników przybyła punktualnie.
część	pojedyncza, żeński	Część dokumentów zaginęła.
szereg	pojedyncza, męski	Szereg zastrzeżeń pozostał bez odpowiedzi.

W czasie teraźniejszym różnicę widać przede wszystkim w liczbie: większość popiera, część pozostaje, szereg wymaga. Czas przeszły ujawnia również rodzaj: popierała, pozostawała, wymagał.

2.Większość i część: podstawowa zgoda

Rzeczowniki większość i część mają rodzaj żeński także wtedy, gdy zależny od nich dopełniacz oznacza mężczyzn albo przedmioty rodzaju nijakiego.

Zgoda obejmuje nie tylko czasownik, lecz także formy przymiotnikowe i imiesłowowe należące do orzeczenia: była gotowa, została odrzucona.

Ta sama zasada działa przy rzeczownikach oznaczających substancję lub pojęcie niepodzielone na odrębne elementy:

• Większość czasu upłynęła na dyskusji.
• Część mleka wylała się na podłogę.

3.Zgoda według sensu: osoby jako wykonawcy

Obok zgody gramatycznej spotyka się zgodę według sensu, czyli dostosowanie orzeczenia do osób lub elementów oznaczonych dopełniaczem. Jest ona szczególnie naturalna wtedy, gdy mówimy o ludziach i podkreślamy ich indywidualne działania, a nie zbiorowość jako całość.

Porównaj dwa sposoby przedstawienia tej samej sytuacji:

Drugi wariant występuje w uzusie, zwłaszcza w swobodnej wypowiedzi, ale jest bardziej nacechowany i bywa oceniany jako mniej staranny. Sama obecność wielu osób nie sprawia, że liczba mnoga staje się konieczna. W tekście oficjalnym lub naukowym najbezpieczniejszym wyborem pozostaje większość wróciła, część wróciła.

Jeżeli chcesz wyraźnie przedstawić osoby jako niezależnych wykonawców, możesz przebudować podmiot:

• Większość uczestników wróciła do swoich pokoi.
• Uczestnicy w większości wrócili do swoich pokoi.

W drugim zdaniu nadrzędnikiem są uczestnicy, więc liczba mnoga wynika już ze zgody gramatycznej. Analogicznie: Uczestniczki w większości wróciły.

4.Szereg: rzeczownik albo określenie ilości

Wyraz szereg wymaga osobnej uwagi. Może oznaczać uporządkowany układ, na przykład rząd ludzi, albo występować w znaczeniu ilościowym, zbliżonym do wiele.

Znaczenie i konstrukcja	Typowa postać orzeczenia	Przykład
Konkretny układ, rząd	liczba pojedyncza, rodzaj męski	Szereg żołnierzy przesunął się o krok.
Ujęcie rzeczownikowe zbioru	liczba pojedyncza, rodzaj męski	Szereg problemów pozostał nierozwiązany.
Ujęcie ilościowe, zbliżone do „wiele”	liczba pojedyncza, rodzaj nijaki	Szereg problemów pozostało nierozwiązanych.

W znaczeniu ilościowym dopuszczalne są zatem zarówno konstrukcje ze zgodą rzeczownikową, jak i konstrukcje wzorowane na wyrażeniach liczebnikowych. Nie należy uznawać formy szereg problemów pozostało za błąd tylko dlatego, że sam rzeczownik szereg jest rodzaju męskiego.

Zwróć uwagę na cały zespół form: pozostał nierozwiązany, ale pozostało nierozwiązanych. Wybór konstrukcji wpływa nie tylko na końcówkę czasownika.

5.Przymiotnik i zdanie względne

W obrębie jednej wypowiedzi różne formy mogą odnosić się do różnych rzeczowników. Przymiotnik określający nadrzędnik zgadza się właśnie z nim:

• Zdecydowana większość głosujących poparła projekt.
• Znaczna część materiałów wymaga uzupełnienia.
• Cały szereg usterek utrudnia pracę.

Natomiast zaimek względny może odnosić się do rzeczownika w dopełniaczu:

Nie wybieraj więc rodzaju ani liczby na podstawie najbliższej formy. Najpierw ustal, z którym wyrazem łączy się dany element zdania.

6.Kontrola zgody w gotowym zdaniu

1. Znajdź nadrzędnik podmiotu. W konstrukcjach rzeczownikowych to większość, część albo szereg.
2. Sprawdź znaczenie. Czy szereg oznacza konkretny rząd, czy ilość zbliżoną do wielu?
3. Dobierz cały zespół form. Porównaj: większość była gotowa, szereg pozostał nierozwiązany, szereg pozostało nierozwiązanych.
4. Uwzględnij styl. Przy większość i część w starannym tekście wybieraj przede wszystkim zgodę gramatyczną; indywidualnych wykonawców możesz uczynić nadrzędnikiem podmiotu.
5. Osobno sprawdź zdania względne. Forma którzy może odnosić się do ludzi, mimo że główne orzeczenie pozostaje w liczbie pojedynczej.

Najważniejsze rozróżnienie: większość i część zwykle wymagają żeńskiej liczby pojedynczej, natomiast ilościowe szereg dopuszcza także konstrukcję z orzeczeniem w nijakiej liczbie pojedynczej.