Zrobiono, robi się i jest robione: wybór konstrukcji.

Gdy wykonawca czynności nie jest najważniejszy, możesz powiedzieć: zrobiono, robi się albo jest robione. Wybór zależy od czasu, aspektu i tego, co chcesz przedstawić jako temat zdania. Te konstrukcje bywają bliskie znaczeniowo, ale nie zawsze można je swobodnie wymieniać.

1.Trzy sposoby przedstawienia czynności

Porównaj zdania o kontroli dokumentów. W żadnym z nich nie podajemy, kto je sprawdza.

Konstrukcja	Przykład	Co przekazuje zdanie?
Forma na -no, -to	Wczoraj sprawdzono dokumenty.	Informuje o zakończonej czynności w przeszłości.
Konstrukcja bezosobowa z się	Tutaj sprawdza się dokumenty przed spotkaniem.	Przedstawia zwykłą procedurę.
Strona bierna	Dokumenty są właśnie sprawdzane.	Przedstawia dokumenty jako temat i informuje o trwającej czynności.

Różnice wynikają nie tylko z konstrukcji. Ważne są również aspekt czasownika i określenia takie jak wczoraj, tutaj, właśnie czy codziennie.

2.Najpierw dobierz czas i aspekt

Zestaw zrobiono – robi się – jest robione nie pokazuje trzech identycznych znaczeń. Zrobiono pochodzi od czasownika dokonanego zrobić, a dwie pozostałe formy — od niedokonanego robić.

Znaczenie	Forma na -no, -to	Konstrukcja z się	Strona bierna
Czynność powtarzana obecnie	—	Codziennie sprawdza się pocztę.	Poczta jest sprawdzana codziennie.
Czynność trwająca w przeszłości	Wtedy sprawdzano pocztę.	Wtedy sprawdzało się pocztę.	Poczta była wtedy sprawdzana.
Czynność zakończona w przeszłości	Wczoraj sprawdzono pocztę.	Wczoraj sprawdziło się pocztę.	Poczta została wczoraj sprawdzona.
Czynność planowana jako zakończona w przyszłości	—	Jutro sprawdzi się pocztę.	Poczta zostanie jutro sprawdzona.

Formy na -no, -to w takich samodzielnych zdaniach odnoszą się do przeszłości. Konstrukcja z się i strona bierna pozwalają mówić także o teraźniejszości i przyszłości.

Nie wszystkie warianty są równie naturalne w każdym tekście. Wczoraj sprawdziło się pocztę pasuje raczej do swobodnej relacji, natomiast wczoraj sprawdzono pocztę — do neutralnej informacji lub sprawozdania.

3.Co staje się podmiotem?

Przy zamianie konstrukcji zmienia się budowa zdania. W konstrukcjach bezosobowych rzeczownik będący dopełnieniem nie steruje formą czasownika. W stronie biernej staje się podmiotem, z którym zgadza się orzeczenie.

Konstrukcja	Liczba pojedyncza	Liczba mnoga
-no, -to	Naprawiono maszynę.	Naprawiono maszyny.
Bezosobowe się	Naprawia się maszynę.	Naprawia się maszyny.
Strona bierna	Maszyna jest naprawiana.	Maszyny są naprawiane.

W pierwszych dwóch wierszach wyróżnione rzeczowniki są w bierniku. W ostatnim — w mianowniku. Strona bierna wymaga też odpowiedniej liczby i rodzaju imiesłowu.

Sam szyk nie rozstrzyga, czy zdanie jest bierne. Tę szybę wymieniono wczoraj nadal jest konstrukcją bezosobową: tę szybę pozostaje dopełnieniem w bierniku.

4.Wybór w konkretnej sytuacji

Wybierz konstrukcję, która pasuje do celu wypowiedzi, a nie tylko do pojedynczego czasownika.

• Relacjonujesz wykonane działania: „Wymieniono okna i pomalowano ściany”. Formy na -no, -to pozwalają krótko wymienić czynności bez wskazywania wykonawców.
• Opisujesz sposób postępowania: „Najpierw sprawdza się dane, a potem wysyła się formularz”. Bezosobowe się dobrze pasuje do procedury.
• Opisujesz konkretny przedmiot lub dokument: „Wniosek jest jeszcze rozpatrywany”. Strona bierna pozwala kontynuować wypowiedź o wniosku.
• Chcesz podać wykonawcę, ale zachować przedmiot jako podmiot: „Wniosek jest rozpatrywany przez komisję”. W stronie biernej wykonawcę można wskazać wyrażeniem przez + biernik.

5.Kiedy zamiana nie działa?

Nie każda konstrukcja bezosobowa ma odpowiednik w stronie biernej. Możemy powiedzieć Dużo tu pracowano albo Dużo się tu pracuje, ale od czasownika pracować w tym znaczeniu nie tworzymy zwykłej konstrukcji biernej. Nie ma tu dopełnienia, które mogłoby stać się jej podmiotem.

Uważaj też na znaczenie się. Nie każde zdanie z tym wyrazem jest bezosobowe.

W konstrukcji bezosobowej z się czasownik nie przyjmuje liczby mnogiej od dopełnienia:

• ✓ Tutaj sprawdza się bilety.
• ✗ Tutaj sprawdzają się bilety — to nie jest poprawny sposób wyrażenia, że ktoś kontroluje bilety.
• ✓ Bilety są tutaj sprawdzane.

Nie dodawaj również czasownika być do formy na -no, -to:

• ✓ Zrobiono kopię.
• ✓ Kopia została zrobiona.
• ✗ Kopię było zrobiono.

6.Krótka lista kontrolna

1. Ustal czas i aspekt. Czy mówisz o zwyczaju, trwającej czynności czy zakończonym działaniu?
2. Wybierz temat wypowiedzi. Relacjonujesz czynność czy opisujesz to, czemu ktoś ją poddaje?
3. Sprawdź rolę rzeczownika. W stronie biernej podmiot wymaga zgodności: maszyny są naprawiane.
4. Zdecyduj, czy podać wykonawcę. Strona bierna pozwala dodać np. przez mechanika.
5. Oceń naturalność w kontekście. Sprawozdanie: zrobiono; procedura: robi się; informacja o przedmiocie: jest robiony — to przydatne wskazówki, nie sztywne granice użycia.