B1 · Intermediate

Kutendwa kwa -wa

Jifunze kuunda vitenzi vya kutendwa kwa -wa, kubadili upatanisho wa kiima na kutaja mtendaji kwa na katika sentensi za kawaida za Kiswahili.

By the flumi team About 5 min read

Unapotaka kuzungumzia mtu au kitu kinachopokea tendo, unaweza kutumia kutendwa: Chakula kinapikwa. Utajifunza kuunda vitenzi hivi, kubadili upatanisho wa kiima na kutaja mtendaji kwa na unapohitaji.

Kutendwa kunaonyesha nini?

Linganisha sentensi hizi:

Mpishi anapika chakula.

Chakula kinapikwa na mpishi.

Sentensi ya kwanza inaanza na mpishi, anayefanya tendo. Ya pili inaanza na chakula, kinachopokea tendo. Taarifa ya msingi ni ileile, lakini kinachopewa nafasi ya kiima kinabadilika.

Kiima ni sehemu ya sentensi inayotawala upatanisho wa kitenzi. Katika Chakula kinapikwa, kiima ni chakula, kwa hiyo kitenzi kinaanza na ki-.

Kutendwa hufaa unapozungumzia:

  • kitu kinachofanyiwa jambo: Barabara inajengwa.
  • mtu anayepokea tendo: Mwanafunzi anasifiwa.
  • kazi iliyofanywa bila kutaja aliyeifanya: Barua imetumwa.

Kuunda kitenzi cha kutendwa

Kwa vitenzi vingi vinavyoishia kwa -a, unaongeza -w- kabla ya -a ya mwisho. Hivyo, mwisho unakuwa -wa.

Kitenzi Umbo la kutendwa Mfano
kupika kupikwa Wali unapikwa.
kusoma kusomwa Kitabu kinasomwa.
kuandika kuandikwa Barua inaandikwa.
kuleta kuletwa Maji yanaletwa.
kujenga kujengwa Nyumba inajengwa.
kuita kuitwa Mtoto anaitwa.

Si kila kitenzi kinafuata mabadiliko haya moja kwa moja. Kwa vitenzi vingi vyenye vokali mbili mwishoni, -ua hubadilika kuwa -uliwa, na -oa kuwa -olewa: fungua → funguliwa, chagua → chaguliwa, ondoa → ondolewa. Jifunze pia jozi hizi za kawaida:

Kitenzi Umbo la kutendwa Mfano
kufungua kufunguliwa Mlango unafunguliwa.
kuchagua kuchaguliwa Kiongozi anachaguliwa.
kuondoa kuondolewa Taka zinaondolewa.
kula kuliwa Chakula kinaliwa.
kupa kupewa Mgeni anapewa chai.

Kwa vitenzi vya silabi moja kama kula na kupa, kumbuka maumbo kuliwa na kupewa.

Baadhi ya vitenzi vya mkopo vinavyoishia kwa -u hubadilisha -u kuwa -iwa: sifu → sifiwa, jibu → jibiwa. Hivyo tunasema Mwanafunzi anasifiwa. Kwa vitenzi vinavyoishia kwa -i kama hitaji, ongeza -wa: hitaji → hitajiwa.

Kubadili sentensi hatua kwa hatua

Anza na sentensi: Mwalimu anasoma kitabu.

  1. Tambua kinachopokea tendo: kitabu.
  2. Kiweke kuwa kiima: Kitabu…
  3. Linganisha mwanzo wa kitenzi na kiima kipya: ki-.
  4. Tumia umbo la kutendwa na uhifadhi wakati: kinasomwa.
  5. Ongeza mtendaji kwa na ikiwa taarifa hiyo inahitajika.

Matokeo: Kitabu kinasomwa na mwalimu.

Mwalimu anasoma vitabu. → Vitabu vinasomwa na mwalimu.

Wanafunzi walisafisha darasa. → Darasa lilisafishwa na wanafunzi.

Asha atafunga mlango. → Mlango utafungwa na Asha.

Upatanisho unafuata kiima kipya, si mtendaji anayefuata na. Kwa mfano, vitabu vinasomwa na mwalimu ina vi-, ingawa mwalimu ni mtu mmoja.

Quick check

Try one question now.

1
Supu inapaswa kabla ya wageni kufika. (kupika)

Check your answer when you are ready. No sign-in needed.

Wakati, ukanushi na mtendaji

Kutendwa si wakati mpya. Unaweza kutumia kutendwa katika nyakati tofauti na pia katika ukanushi.

Matumizi Sentensi
Wakati uliopo Mlango unafungwa.
Wakati uliopita Mlango ulifungwa.
Wakati ujao Mlango utafungwa.
Tendo lililokamilika Mlango umefungwa.
Ukanushi wa wakati uliopo Mlango haufungwi.
Ukanushi wa wakati uliopita Mlango haukufungwa.

Katika ukanushi wa wakati uliopo, -a ya mwisho hubadilika kuwa -i: unafungwa → haufungwi.

Mtendaji si lazima atajwe. Unaweza kumwacha ikiwa humjui, tayari anajulikana au si muhimu kwa taarifa unayotoa.

Taarifa kuhusu shule: Madarasa yamesafishwa.

Jibu la swali kuhusu aliyefanya kazi: Madarasa yamesafishwa na wanafunzi.

Mipaka na makosa ya kawaida

Tumia kutendwa hasa kwa kitenzi chenye mtu au kitu kinachopokea tendo. Usibadili kila kitenzi kwa kuongeza -wa. Kwa mfano, katika Mtoto analala, hakuna kitu kinachopokea tendo ambacho unaweza kukifanya kiima kipya kwa njia hii.

✗ Kitabu anasomwa na mwalimu.

✓ Kitabu kinasomwa na mwalimu.

Kitabu ndicho kiima; tumia ki-, si a-.

✗ Mlango unafunguwa na mlinzi.

✓ Mlango unafunguliwa na mlinzi.

Umbo la kutendwa la kufungua ni kufunguliwa.

Usichanganye kutendwa na kutendeka. Kwa mfano, Mlango umefunguliwa na mlinzi hutaja mtu aliyefanya tendo. Mlango umefunguka hueleza kilichotokea kwa mlango bila kutaja aliyefanya tendo.

Kumbuka unapotumia kutendwa

  • Anza na mtu au kitu kinachopokea tendo: Barua…
  • Chagua umbo sahihi la kutendwa: kuandika → kuandikwa.
  • Patanisha kitenzi na kiima kipya na uhifadhi wakati: Barua iliandikwa.
  • Taja mtendaji kwa na ikiwa anahitajika: Barua iliandikwa na Asha.

Asha aliandika barua → Barua iliandikwa na Asha. Tendo ni lilelile; kiima na umbo la kitenzi vinabadilika.

You reached the end

You reached the end

Now make it stick.

Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.

Practice exercises

Was this lesson helpful?

Last updated November 10, 2026