Ngeli na nomino za mkopo
Jifunze kutambua ngeli za nomino za mkopo, kuunda wingi wake na kuchagua upatanisho sahihi kwa vitu na watu bila kutegemea mwanzo wa neno pekee.
Nomino za mkopo ni nomino zilizotoka katika lugha nyingine na kuingia katika Kiswahili. Ili kuzitumia vizuri, unahitaji kujua wingi wake na upatanisho wake katika sentensi. Asili ya neno au herufi zake za mwanzo hazitoshi kuamua ngeli yake.
Mkopo si ngeli moja
Nomino za mkopo hazikusanyiki katika ngeli moja. Zimeingia katika mifumo mbalimbali ya Kiswahili: benki haibadiliki katika wingi, gari huwa magari, na kitabu huwa vitabu.
Unapojifunza nomino mpya, iunganishe na taarifa hizi:
- umbo la umoja na la wingi;
- upatanisho wa kioneshi, kivumishi na kitenzi;
- maana yake, hasa ikiwa inataja mtu.
Benki hii imefungwa. → Benki hizi zimefungwa.
Gari hili limefika. → Magari haya yamefika.
Kitabu hiki kimepotea. → Vitabu hivi vimepotea.
Mifumo ya kawaida ya umoja na wingi
Jedwali hili linaonyesha baadhi ya nomino za mkopo zinazotumika katika Kiswahili sanifu. Mifano inaonyesha ngeli kwa umbo la nomino pamoja na upatanisho wake.
| Ngeli kwa umbo | Umoja | Wingi | Upatanisho wa umoja | Upatanisho wa wingi |
|---|---|---|---|---|
| N-N | benki | benki | benki hii inafunguliwa | benki hizi zinafunguliwa |
| N-N | redio | redio | redio hii inafanya kazi | redio hizi zinafanya kazi |
| N-N | kompyuta | kompyuta | kompyuta hii imeharibika | kompyuta hizi zimeharibika |
| JI-MA | gari | magari | gari hili limefika | magari haya yamefika |
| JI-MA | shati | mashati | shati hili limekauka | mashati haya yamekauka |
| KI-VI | kitabu | vitabu | kitabu hiki kimepotea | vitabu hivi vimepotea |
Katika mifano ya N-N, umbo la nomino halibadiliki, lakini hii/hizi, i-/zi- na viambishi vingine vinaonyesha idadi. Jina la ngeli N-N halimaanishi kwamba kila nomino yake lazima ianze kwa herufi n.
Katika gari/magari na shati/mashati, umoja hauna kiambishi kinachoonekana cha ji-. Wingi wa ma- na upatanisho wa li-/ya- vinasaidia kutambua ngeli.
Upatanisho hauishii kwenye kitenzi
Ngeli huathiri pia maneno yanayoandamana na nomino. Usibadili nomino kuwa wingi huku ukiacha maneno mengine katika umoja.
Kompyuta yangu mpya imeharibika.
Kompyuta zangu mpya zimeharibika.
Shati langu jipya limekauka.
Mashati yangu mapya yamekauka.
Kitabu changu kipya kimepotea.
Vitabu vyangu vipya vimepotea.
Katika jozi ya kwanza, kompyuta na mpya zina umbo lilelile katika umoja na wingi. Hata hivyo, yangu/zangu na imeharibika/zimeharibika zinaonyesha tofauti ya idadi. Kwa hiyo, usitumie neno moja pekee kutambua ngeli au idadi.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Majina ya watu: umbo na upatanisho
Baadhi ya nomino za mkopo zinazotaja watu zina wingi wa ma-, lakini hutumia upatanisho wa watu. Kwa nomino hizi, tofautisha umbo la nomino na upatanisho wake.
| Umoja | Wingi | Sentensi ya umoja | Sentensi ya wingi |
|---|---|---|---|
| dereva | madereva | dereva huyu mpya amefika | madereva hawa wapya wamefika |
| daktari | madaktari | daktari wetu yuko hapa | madaktari wetu wako hapa |
| waziri | mawaziri | waziri huyu amesema | mawaziri hawa wamesema |
Madereva ina ma-, lakini tunasema madereva hawa wamefika, si madereva haya yamefika, tunapozungumzia watu.
Jedwali hili linahusu majina ya watu yaliyoonyeshwa. Si kanuni kwamba kila nomino yenye wingi wa ma- hutumia upatanisho wa watu: magari haya yamefika ni sahihi kwa sababu magari si watu.
Usikisie kwa mwanzo wa neno
Herufi za mwanzo zinaweza kufanana na kiambishi cha ngeli bila kuwa kiambishi hicho. Kwa mfano, video huanza kwa vi-, lakini si wingi wa nomino ya KI-VI. Tunasema video hii na video hizi.
Vilevile, usiongeze ma- kwa kila nomino ya mkopo ili kupata wingi. Katika matumizi sanifu ya kawaida, tunasema kompyuta mbili, si makompyuta mawili.
✓ Kompyuta hizi mbili zimeharibika.
✗ Kompyuta haya mawili yameharibika.
Kompyuta inahitaji upatanisho wa N-N katika matumizi haya. Kutobadilika kwa nomino hakumaanishi kwamba unaweza kuchagua upatanisho wowote.
Kwa baadhi ya mikopo mipya, matumizi yanaweza kutofautiana kati ya wazungumzaji au sajili. Ukikuta maumbo yanayotofautiana, hakiki wingi na ngeli katika kamusi ya Kiswahili sanifu; usichukulie umbo moja ulilosikia kuwa kanuni ya mikopo yote.
Njia fupi ya kuchagua ngeli
- Tambua maana: je, nomino inataja mtu au kitu?
- Hakiki umoja na wingi: benki/benki, gari/magari, kitabu/vitabu, dereva/madereva.
- Jaribu upatanisho katika sentensi: benki hizi zimefungwa; magari haya yamefika; vitabu hivi vimepotea; madereva hawa wamefika.
- Kagua maneno yote yanayohusika: vioneshi, vivumishi, vimilikishi na vitenzi.
Kumbuka: asili ya kigeni haiamui ngeli. Jifunze nomino pamoja na wingi wake na mfano wa upatanisho wake.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
9 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 9 words and review them later.
Ngeli na nomino za mkopo
9 wordsLast updated November 10, 2026