Nyakati ambatani na mahali pa mtazamo
Chunguza jinsi nyakati ambatani zinavyoweka kitendo kabla ya wakati wa rejea, ndani yake au hadi wakati huo, na kutofautisha muda na makisio ya msemaji.
Nyakati ambatani hukuwezesha kueleza kitendo kwa kukihusisha na wakati mwingine unaotajwa au kueleweka katika mazungumzo. Hapa utachunguza mahali pa mtazamo: wakati unaoutumia kama msingi wa kuona kitendo kuwa kinaendelea, kimetimia au kimekuwa kikijirudia. Pia utatofautisha maelezo ya muda na makisio ya msemaji.
Wakati wa kusema na wakati wa rejea
Ili kuelewa wakati ambatani, tofautisha mambo matatu:
- Wakati wa kusema: wakati ambapo msemaji anatoa kauli.
- Wakati wa rejea: wakati ambao maelezo ya kitendo yanategemea.
- Wakati wa kitendo: wakati ambapo jambo linatokea au limetokea.
Wakati wa rejea unaweza kuwa sasa, zamani au baadaye. Unaweza kutajwa kwa maneno kama nilipofika na kufikia kesho jioni, au kueleweka kutokana na sentensi zilizotangulia.
Jana nilifika ofisini saa tatu. Asha alikuwa ameondoka.
Wakati wa kusema ni sasa; wakati wa rejea ni saa tatu jana; kuondoka kwa Asha kulitangulia wakati huo.
Jana nilifika ofisini saa tatu. Asha alikuwa akiandika ripoti.
Wakati wa rejea haujabadilika, lakini sasa tunaona uandishi ukiendelea wakati nilipofika.
Kwa hiyo, mahali pa mtazamo si mahali halisi kama ofisi au nyumbani. Ni msingi wa muda unaotumiwa kuangalia kitendo.
Kazi ya kila sehemu ya muundo
Katika miundo hii, kuwa hutumika kama kitenzi kisaidizi. Hubeba taarifa kuhusu wakati au hali; kitenzi kinachofuata huonyesha kitendo na namna kinavyohusiana na wakati wa rejea. Maana kamili hutokana na sehemu zote pamoja na muktadha.
| Muundo | Wakati wa rejea | Mtazamo wa kitendo |
|---|---|---|
| alikuwa anaandika / alikuwa akiandika | Wakati fulani uliopita | Uandishi unaendelea wakati huo |
| alikuwa ameandika | Wakati fulani uliopita | Uandishi umetimia kufikia wakati huo |
| atakuwa anaandika / atakuwa akiandika | Wakati fulani ujao, katika usomaji wa muda | Uandishi unaendelea wakati huo |
| atakuwa ameandika | Wakati fulani ujao, katika usomaji wa muda | Uandishi umetimia kufikia wakati huo |
| amekuwa akiandika | Kipindi kinachoelekea hadi sasa | Uandishi umeendelea au umejirudia katika kipindi hicho |
Viambishi vya kiima katika sehemu zote mbili vipatane na kiima kilekile: mwanafunzi alikuwa akisoma, lakini wanafunzi walikuwa wakisoma.
Katika alikuwa akiandika, -ki- huonyesha kitendo kinachoendelea katika muundo ambatani; hapa hakianzishi sharti. Alikuwa anaandika na alikuwa akiandika zinaweza kueleza hali ileile, ingawa uchaguzi wake unaweza kutegemea muktadha na mtindo.
Kuendelea, kutimia na kujirudia
Tofauti muhimu si tarehe pekee, bali namna kitendo kinavyoonekana kutoka wakati wa rejea.
Nilipompigia simu, alikuwa akiandika ripoti.
Uandishi ulikuwa unaendelea. Sentensi haisemi kama ripoti ilikamilika baadaye.
Nilipompigia simu, alikuwa ameandika ripoti.
Uandishi wa ripoti ulikuwa umetimia kabla ya simu hiyo.
Amekuwa akiandika ripoti kila Ijumaa kwa miezi mitatu sasa.
Hapa si uandishi mmoja usiokatika: kila Ijumaa huonyesha shughuli inayojirudia katika kipindi kinachofika hadi sasa.
Muundo amekuwa aki- hauhitaji kitendo kiwe kinafanyika hasa wakati wa kusema. Unaweza kueleza shughuli ya kipindi cha karibuni au mazoea yanayoendelea katika kipindi hicho.
Kwa kitenzi kinachoeleza hali, -me- si lazima ionyeshe tendo lililomalizika kwa namna sawa na kuandika ripoti. Katika tulipofika, alikuwa amelala, usingizi ulikuwa umeanza na hali hiyo ilikuwapo wakati tulipofika.
Quick check
Try one question now.
Leo ni Alhamisi. Nasema: Jumanne saa mbili nilifika kituoni; basi lilikuwa limeondoka. Wakati wa rejea wa kuondoka ni
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Kudumisha au kuhamisha wakati wa rejea
Katika taarifa ndefu, msomaji hutafuta wakati ambao kila kauli inategemea. Usibadilishe msingi huo bila sababu inayoeleweka.
Jumatatu tulikagua maendeleo ya mradi. Mafundi walikuwa wamejenga kuta, lakini walikuwa wakifunga madirisha. Kufikia Ijumaa, watakuwa wamekamilisha kazi yote.
Kauli mbili za kwanza zinategemea ukaguzi wa Jumatatu: ujenzi wa kuta umetimia, lakini ufungaji wa madirisha unaendelea. Kufikia Ijumaa huweka wakati mpya wa rejea. Usomaji wa wakati ujao hapa unahitaji Ijumaa hiyo iwe bado haijafika wakati wa kusema.
Katika taarifa inayosimuliwa baadaye, unaweza kuhifadhi mtazamo wa wahusika kwa kuuweka wazi: Jumatatu walitarajia kuwa wangekamilisha kazi kufikia Ijumaa. Hapa unaeleza matarajio ya wakati ule, si kuhakikisha kwamba kazi ilikamilika.
Unapohariri taarifa, jiulize: “Wakati huu unahesabiwa kutoka sasa, au kutoka tukio nililotaja?” Ongeza kiashiria kama wakati huo, nilipofika au kufikia kesho ikiwa jibu haliko wazi.
Wakati ujao au makisio?
Atakuwa ame- na atakuwa ana- si maelezo ya wakati ujao katika kila muktadha. Zinaweza pia kuonyesha makisio kuhusu jambo la sasa au lililotangulia sasa.
| Muktadha na kauli | Maana inayojitokeza |
|---|---|
| Kesho saa nne, Juma atakuwa akifanya mtihani. | Kitendo kinachoendelea wakati ujao |
| Kufikia kesho jioni, Juma atakuwa amemaliza mtihani. | Kitendo kilichotimia kufikia wakati ujao |
| Juma hapokei simu sasa; atakuwa anafanya mtihani. | Makisio kuhusu kitendo cha sasa |
| Ofisi yake imefungwa sasa; atakuwa ameondoka. | Makisio kwamba ameondoka tayari |
Katika mifano ya makisio, msemaji hajathibitisha jambo moja kwa moja. Ukihitaji kuondoa utata, tumia huenda anafanya mtihani au huenda ameondoka. Ukilenga wakati ujao, utaje wakati huo wazi.
Kukanusha na kuhakiki maana
Ukanushi nao hutegemea wakati wa rejea. Hakuwa ame- hukataa kwamba kitendo kilikuwa kimetimia kufikia wakati huo; hauonyeshi kwamba hakikutokea kamwe.
Nilipofika, hakuwa amemaliza kazi. Aliimaliza saa moja baadaye.
Sentensi ya pili haipingani na ya kwanza: kutomaliza kunahusu wakati wa kufika tu.
Nilipofika, hakuwa akiandika; alikuwa akisoma.
Hapa kinachokanushwa ni kuendelea kwa uandishi wakati huo, si kutimia kwake.
Usibadilishe hakuwa ameandika kuwa hakuwa akiandika ukitarajia maana ibaki ileile. Ya kwanza hukataa kutimia kwa uandishi kufikia wakati wa rejea; ya pili hukataa shughuli ya uandishi wakati huo.
Kabla ya kuchagua muundo:
- Tambua wakati wa rejea, hata kama haujatajwa moja kwa moja.
- Amua kama kitendo kinaendelea, kimetimia au kinajirudia kuhusiana na wakati huo.
- Hakiki kama muundo unaeleza muda au makisio.
- Ukiukanusha, hakikisha unakanusha maana unayokusudia, bila kudai chochote kisichoelezwa kuhusu wakati mwingine.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated November 10, 2026