Adlaştırılmış cümlelerde öznenin ilgi eki.

Birinin ne yaptığını, ne yapacağını veya ne yapmasını istediğini anlatırken adlaştırılmış cümleler kullanırsın. Bu yapılarda özne çoğunlukla ilgi eki alır; adlaştırılmış fiildeki iyelik eki de bu özneyle uyum gösterir. Burada özneyi belirlemeye, doğru eki seçmeye ve iki ek arasındaki bağı kurmaya odaklanacaksın.

1.Adlaştırılmış cümlenin öznesi

İlgi eki, isim tamlamalarında olduğu gibi, adlaştırılmış cümlelerde de bir bağ kurar. Adlaştırılan bölümün öznesini fiile bağlar.

Temel yapı şöyledir:

özne + ilgi eki → adlaştırılmış fiil + iyelik eki

Adlaştırılmış bölümün cümledeki görevine göre fiilin sonuna ayrıca bir durum eki gelebilir:

• Ece'nin gelmesi bizi sevindirdi.
• Ece'nin gelmesini bekledik.
• Ece'nin gelmesine sevindik.

Bu üç cümlede de adlaştırılmış bölümün öznesi Ece'nin biçimindedir. Sondaki durum eki değişse de öznenin ilgi eki değişmez.

2.İlgi ekinin biçimleri

İlgi eki, son ünlüye göre -ın, -in, -un, -ün olur. Sözcük ünlüyle bitiyorsa araya n girer: -nın, -nin, -nun, -nün.

Son ünlü	Ünsüzden sonra	Ünlüden sonra
a, ı	adamın	babanın
e, i	öğretmenin	öğrencinin
o, u	doktorun	yolcunun
ö, ü	müdürün	sürücünün

Ünlüyle başlayan diğer eklerde olduğu gibi bazı sözcüklerde ünsüz yumuşaması görülür: çocuk → çocuğun, konuk → konuğun. Bazı alıntı sözcüklerde ek, son yazılı ünlüye göre beklenenden farklıdır: saatin, rolün.

Özel adlara gelen ilgi eki kesmeyle ayrılır: Ayşe'nin, Murat'ın. Ortak adlarda kesme kullanılmaz: öğrencinin, öğretmenin.

3.Özne ile iyelik ekinin uyumu

Adlaştırılmış fiildeki iyelik eki, ana cümlenin öznesine değil, adlaştırılmış bölümün öznesine göre seçilir.

Adlaştırılmış bölümün öznesi	-ma ile örnek
benim	benim gelmem
senin	senin gelmen
onun	onun gelmesi
bizim	bizim gelmemiz
sizin	sizin gelmeniz
onların	onların gelmesi / gelmeleri

Onların ile üçüncü çoğul kişi için iki biçim de kullanılabilir. Fiilde mutlaka -leri bulunması gerektiğini düşünme.

Aynı kişi uyumu -dık ve -acak ile kurulan adlaştırmalarda da görülür:

İlk cümlede bilen kişi sen olmasına rağmen geldiğimi kullanılır; çünkü gelen kişi ben. İkinci cümlede gelecek kişi sen olduğu için geleceğini kullanılır.

4.Söylenmeyen ve ortak özneler

Özne bağlamdan anlaşılıyorsa ayrıca söylenmeyebilir. Bu durumda iyelik eki özneyi göstermeye devam eder.

Özne açıkça söylendiğinde, bu tür belirli özneli yapılarda ilgi eki kullanılır. Ancak her adlaştırmanın başına mutlaka ilgi ekli bir sözcük getirmek gerekmez.

Ana fiil ile -mak biçiminin öznesi aynı olduğunda ayrı bir ilgi ekli özne kurulmaz:

• Ben erken çıkmak istiyorum. Çıkacak kişi de isteyen kişi de benim.
• Ben senin erken çıkmanı istiyorum. İsteyen benim; çıkacak kişi sensin.

5.İlgi eki almayan genel özneler

Özellikle genel bir olayı veya ihtiyacı anlatan bazı -ma yapılarında özne ilgi eki almadan da kullanılabilir. Bu nedenle “Adlaştırılmış cümlenin her öznesi mutlaka ilgi eki alır” kuralı doğru değildir.

Bu fark kesin bir belirlilik kuralı değildir: Buraya bir doktorun gelmesi gerekiyor cümlesi de doğrudur. İlgi eki tek başına bir kişinin belirli olduğunu göstermez. Yine de açıkça belirtilen kişilerle ve kişi zamirleriyle, öğrendiğin özne–ilgi eki–iyelik eki bağlantısını temel alabilirsin.

6.Cümleyi kontrol et

Bir adlaştırılmış cümle kurarken şu sırayı izle:

1. İşi yapanı bul: Senin geldiğini duydum cümlesinde gelen kim? Sen.
2. Açık öznenin biçimini kontrol et: Bu yapıda sen değil, senin kullanılır.
3. İyelik ekini özneye bağla: Senin gelmen, senin geldiğin, senin geleceğin.
4. Durum ekini ayrı düşün: Senin geldiğini duydum cümlesindeki son -i, adlaştırılmış bölümün nesne görevini gösterir.

Kısa hatırlatma: İlgi eki özneyi, iyelik eki özneyle bağı gösterir; durum eki ise bütün adlaştırılmış bölümün cümledeki görevine bağlıdır.