Adlaştırma ile doğrudan çekimli cümle seçimi.

1.Aynı içerik, farklı cümle yapısı

Bir bilgiyi adlaştırarak başka bir cümlenin parçası yapabilir veya çekimli bir cümleyle sunabilirsin. Seçim yaparken yalnızca anlama değil, ana fiilin istediği yapıya, bilginin sunuluşuna ve konuşanın sözlerini aynen aktarıp aktarmadığına da bakmalısın.

Bu ayrımı kullanarak bir bilgiyi cümleye bağlayabilir, doğrudan ve dolaylı anlatım arasında seçim yapabilir ve gereksiz yere ağırlaşan cümleleri sadeleştirebilirsin.

İlk örnekte toplantıyla ilgili bilgi, neyi öğrendim? sorusunun cevabıdır. İkinci örnekte ki, çekimli cümleyi ana cümleye bağlar. Üçüncü örnekte ise bilgi ayrı bir cümle olarak sunulur; bunu sözcüğü iki cümle arasında bağlantı kurar. Bu yapılar yakın içerikler taşır, ancak her bağlamda birbirinin yerini tutmaz.

2.Adlaştırma mı, çekimli yüklem mi?

Çekimli cümlede yüklem zaman, kip ve kişi bilgisi taşır: geldi, gelecek, gelmeliyiz. Adlaştırılmış yapı ise ana cümlede bir isim gibi görev alır; gerektiğinde iyelik ve durum ekleri alır.

Yapı	Örnek	Cümledeki işlevi
Adlaştırılmış içerik	Ece'nin yarın geleceğini biliyorum.	Bilinen bilgiyi belirtir.
Çekimli cümle	Ece yarın gelecek.	Bilgiyi doğrudan bildirir.
Ki ile bağlanan çekimli cümle	Biliyorum ki Ece yarın gelecek.	Bilinen bilgiyi ana cümleden sonra sunar.
Adlaştırılmış eylem	Ece'nin yarın gelmesini istiyorum.	İstenen eylemi belirtir.

Geleceğini biliyorum ile gelmesini istiyorum aynı ilişkiyi kurmaz. İlkinde bir bilgi, ikincisinde bir istek söz konusudur. Burada amaç adlaştırma eklerini yeniden öğrenmek değil, bildiğin yapıyı uygun ana fiille seçmektir.

3.Ana fiilin istediği yapıyı koru

Her fiil, adlaştırılmış yapının yerine doğrudan ki + çekimli cümle almaz. Önce ana fiilin hangi ilişkiyi kurduğunu ve hangi eki istediğini kontrol et.

Ana ifade	Adlaştırmayla doğal kullanım	Çekimli cümleyle başka bir anlatım
bilmek	Onun haklı olduğunu biliyorum.	Biliyorum ki o haklı.
fark etmek	Kapının açık olduğunu fark ettim.	Fark ettim ki kapı açık.
istemek	Burada kalmanı istiyorum.	Lütfen burada kal.
sevinmek	Buraya gelmene sevindim. / Buraya geldiğine sevindim.	Buraya geldin; buna sevindim.

İlk iki satırda ki ile yakın bir anlatım kurulabilir. Üçüncü satırda ise bir isteği bildirmekten doğrudan bir ricaya geçilir. Son satırda iki ayrı cümle kullanılır. Dolayısıyla bu değişikliklerin hepsi yalnızca biçim değişikliği değildir.

Buraya geldiğine sevindim gerçekleşmiş bir olguya duyulan sevinci anlatır. Buraya gelmene sevindim de aynı gerçekleşmiş olay için doğal ve yaygındır; gelme eylemini sevincin nedeni olarak sunar. -mA biçimi yalnızca istekleri veya genel durumları anlatmaz: Gelmeni istiyorum cümlesindeki istek anlamını ana fiil kurar. Bu nedenle gelmene sevindim ile geldiğine sevindim arasında kesin bir gerçekleşmemiş–gerçekleşmiş ayrımı yapma.

3.1Ki olmadan çekimli cümle kullanmak

Düşünmek gibi fiillerle içerik, tırnak kullanılmadan çekimli cümle + diye yapısıyla da verilebilir. Bu kullanım, birinin sözlerini aynen aktarmak zorunda değildir.

İlk örnekte gelecek çekimli yüklemdir; diye bu düşünceyi ana fiile bağlar. İkincisinde aynı içerik adlaştırılarak nesne görevinde kullanılır.

Sanmak fiiliyle çekimli cümle, ki veya diye olmadan da düşünülen içeriği verebilir:

• Geldi sandım.
• Geldiğini sandım.

İki örnek de kişinin geldiğini düşündüğünü anlatır; gerçekten gelip gelmediğini tek başına kesinleştirmez. İlkinde içerik doğrudan çekimli cümleyle, ikincisinde adlaştırılmış nesneyle verilir. Bu bağlama biçimini her fiile uygulayamazsın; ana fiilin kullanımına bakmalısın.

4.Sözleri aynen aktarmak veya içeriği anlatmak

Birinin kullandığı sözleri korumak istiyorsan çekimli cümleyi tırnak içinde aktarabilirsin. Yalnızca içeriği anlatıyorsan adlaştırma çoğu zaman daha uygundur.

İkinci cümlede Deniz'in sözlerini aynen tekrarlamazsın. Seni → beni değişikliği, aktarımı yapan kişinin değişmesinden kaynaklanır. Yarın → ertesi gün değişikliği ise konuşmayı daha sonraki bir günde aktardığında uygundur. Aynı gün anlatıyorsan yarın beni arayacağını söyledi de diyebilirsin.

Doğrudan aktarılan çekimli cümle diye ile de bağlanabilir:

• Deniz, “Seni arayacağım” diye söz verdi.
• Deniz, beni arayacağına söz verdi.

Her iki örnekte de söz verme anlamı vardır. Ancak ikinci cümlede sözler değil, sözün içeriği aktarılır; söz vermek ifadesine uygun olarak -acağına biçimi kullanılır.

5.Soru ve vurgu farkını gözet

Çekimli bir soru cümlesi doğrudan cevap isteyebilir. Adlaştırılmış soru ise sormak, bilmek, merak etmek gibi bir fiilin içeriği olur.

Merak ediyorum ve sordu ile biten örnekler bütün olarak soru cümlesi değildir; bu nedenle sonlarına soru işareti konmaz. Doğrudan aktarımda ise tırnak içindeki sorunun soru işareti korunur.

Bilgiyi sunuş biçimi de seçimini etkiler:

• Bu yöntemin işe yaradığını biliyorum. İçerik, ana cümleye bütünleşmiş biçimde sunulur.
• Biliyorum ki bu yöntem işe yarıyor. Önce bilme durumu belirtilir, ardından bilgi açıklanır. Bu sıralama, konuşanın emin oluşunu öne çıkarabilir.
• Bu yöntem işe yarıyor. Bunu denemelerde gördük. Önce sonuç, sonra bu sonucun dayanağı verilir.

6.Seçim için kısa kontrol listesi

1. Amacını belirle: Bir bilgiyi mi bildiriyorsun, bir istek mi dile getiriyorsun, yoksa birinin sözlerini mi aktarıyorsun?
2. Ana fiili kontrol et: Adlaştırma kullanıyorsan fiilin istediği durum ekini seç.
3. Bağlama yolunu seç: Adlaştırma, uygun bir ki yapısı, doğrudan aktarım veya ayrı cümleler kullan. Bunların her zaman eş anlamlı olmadığını unutma.
4. Bakış açısını koru: Aktarımda kişi ve zaman ifadelerini konuşma durumuna göre düzenle.
5. Okunabilirliği değerlendir: Bilgi tek cümlede zor izleniyorsa onu iki çekimli cümleyle sunmayı düşün.

Adlaştırma içeriği cümleye bir isim gibi bağlar; çekimli cümle ise kendi yüklemiyle sunar. Doğru seçim, ana fiile ve anlatmak istediğin ilişkiye bağlıdır.