Anlatıda geçmiş zaman seçimi.

Geçmişte yaşanan bir olayı anlatırken her fiilde aynı zamanı kullanman gerekmez. Olay sırasını, o sırada devam eden bir işi ve daha önce tamamlanan bir olayı farklı biçimlerle anlatabilirsin. Başkasından öğrendiğin bir haberi aktarırken de zaman seçimin değişebilir.

1.Anlatıda zamanın görevi

Zamanı seçerken önce fiilin anlatıdaki görevini düşün: Bu fiil yeni bir olayı mı anlatıyor, yoksa olayın geçtiği ortamı mı gösteriyor?

Anlatıdaki görev	Sık kullanılan biçim	Örnek
Tamamlanan olayları sırayla anlatma	-di	Kapıyı açtım, içeri girdim.
O sırada devam eden işi anlatma	-iyordu	Annem yemek yapıyordu.
Geçmişteki alışkanlıklarla arka plan oluşturma	-(A/I)rdI	Çocukken her yaz köye giderdik.
Başkasından öğrenilen olayı aktarma	-miş	Ali dün eve geç gelmiş.
Geçmişteki bir olaydan daha önce tamamlanan işi belirtme	-mişti	Eve vardığımda annem yemeği hazırlamıştı.

Bunlar kısa gösterimlerdir. -di eki ünlü ve ünsüz uyumuna göre -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü; -miş eki ise -mış, -miş, -muş, -müş biçimlerini alır.

-iyordu biçiminin ünlü uyumuna göre değişen biçimleri -ıyordu, -iyordu, -uyordu, -üyordu olur: çalışıyordu, geliyordu, okuyordu, gülüyordu. -mişti ise -mıştı, -mişti, -muştu, -müştü biçimlerini alır: çalışmıştı, gelmişti, okumuştu, gülmüştü.

1.1Geçmişteki alışkanlıklar: -(A/I)rdI ve -iyordu

Geçmişte düzenli olarak yaptığın işleri giderdim, oynardım, okurdum gibi biçimlerle anlatabilirsin. Tablodaki -(A/I)rdI, bu biçimlerin kısa gösterimidir.

• Çocukken her yaz köye giderdik. → Geçmişte tekrarlanan bir alışkanlık.
• O gün köye gidiyorduk; yolda lastiğimiz patladı. → Belirli bir anda devam eden bir yolculuk.

-iyordu da bağlama göre geçmişteki alışkanlıkları anlatabilir: “Çocukken her yaz köye gidiyorduk.” Burada her yaz, işin tekrarlandığını gösterir. Bir anının arka planını kurarken giderdik alışkanlığı, gidiyorduk ise bağlama göre o sırada devam eden işi veya o dönemde tekrarlanan işi anlatabilir.

2.Olay sırasını -di ile kur

Bir anını anlatırken tamamlanan olayları çoğunlukla -di ile sıralarsın. Önce, sonra, ardından, sonunda gibi sözler sırayı belirginleştirir.

Her cümlede bir zaman sözü kullanman gerekmez. Birbiriyle bağlantılı olaylarda cümlelerin sırası da olay sırasını gösterebilir.

3.Devam eden işi -iyordu ile göster

-iyordu, geçmişte belirli bir anda devam eden işi anlatır. Bu iş, anlatıdaki başka bir olay için arka plan oluşturabilir.

Aynı fiilin farklı biçimleri anlatının anlamını değiştirir:

• Dün akşam yemek yaptım. → İşi tamamlanan bir olay olarak anlatıyorum.
• Sen geldiğinde yemek yapıyordum. → Senin geldiğin anda iş devam ediyordu.

4.Daha önce olanı -mişti ile belirt

Anlatırken bazen geçmişteki bir noktadan daha geriye dönersin. -mişti, başka bir geçmiş olaydan önce tamamlanan işi belirtmek için kullanılır.

-mişti yerine -di kullanmak her zaman yanlış değildir. Olayları gerçek sıralarıyla anlatıyorsan -di yeterli olabilir:

Tren sekiz elli beşte kalktı. Ben istasyona dokuzda vardım.

Burada saatler ve cümle sırası, hangi olayın önce olduğunu açıkça gösterir.

5.Öğrendiğin bir olayı aktar

Başkasından duyduğun bir olayı anlatırken -miş kullanabilirsin. Bu biçim, anlatılan olayın mutlaka şüpheli olduğu anlamına gelmez.

Masallarda ve geleneksel anlatılarda da -miş sık kullanılır: “Bir varmış, bir yokmuş. Uzak bir köyde yaşlı bir adam yaşarmış.” Bu kullanım, anlatıya masal havası verir; anlatıcının her olayı gerçekten birinden duyduğu anlamına gelmez.

6.Kısa bir anlatıda birleştir

Zaman seçerken şu soruları sor:

1. Ana olayları sırayla mı anlatıyorum? → döndüm, içtik, anlattı
2. O sırada ne devam ediyordu? → yağıyordu, hazırlıyordu
3. Hangi iş daha önce tamamlanmıştı? → gelmişti
4. Hangi olayı başkasından öğrendim? → karşılaşmış

Başkasından öğrendiğin olayları aktarırken de daha önce olanı -mişti ile gösterebilirsin:

Bir anlatıda farklı geçmiş zaman biçimlerini birlikte kullanabilirsin. Önemli olan, her biçimin olaylar arasındaki ilişkiyi ve anlatma biçimini doğru göstermesidir.