Anlatıda tarihî şimdiki zaman.

1.Geçmişi anlatının şimdisine taşımak

Geçmişte yaşanmış bir olayı, sanki gözünün önünde gerçekleşiyormuş gibi anlatabilirsin: “Dün istasyonda bekliyorum, birden eski bir arkadaşımı görüyorum.” Buradaki bekliyorum ve görüyorum, konuşma anını değil, geçmişteki bir sahneyi gösterir. Bu kullanıma tarihî şimdiki zaman denir. Amaç, olayları canlandırmak ve okuru ya da dinleyiciyi anlatılan sahneye yaklaştırmaktır.

Bu kullanım yalnızca tarihî olaylarla sınırlı değildir; kişisel anılarda, edebî anlatılarda ve geçmişi konu alan belgesellerde de görülür. Etkili kullanmak için geçmiş zaman çerçevesini kurman, anlatıcının bakış açısını belirlemen ve zaman geçişlerini bilinçli yapman gerekir.

• Geçmişe ait zaman çerçevesini belirleyebilirsin.
• Olay aktarımı ile sahne canlandırması arasındaki farkı kullanabilirsin.
• Zaman değişikliklerinin anlatıdaki işlevini açıklayabilirsin.

2.Zaman eki ile olayın zamanı farklı olabilir

Tarihî şimdiki zaman için ayrı bir çekim yoktur. Bildiğin -yor ekli biçimler, geçmişi gösteren bir bağlamda kullanılır. Olayın ne zaman gerçekleştiğini yalnızca ekten değil, zaman ifadelerinden ve önceki cümlelerden de çıkarırsın.

Cümle	Zaman çerçevesi	Kullanım
Şu anda kapının önünde bekliyorum.	Konuşma anı	Gerçek şimdiki zaman
Dün akşam kapının önünde bekliyorum; içeriden bir ses geliyor.	Dün akşam	Tarihî şimdiki zaman
O akşam kapının önünde bekledim, sonra eve döndüm.	Geçmiş	Olayların geçmiş zamanla aktarımı
O akşam kapının önünde bekliyordum; içeriden bir ses geldi.	Geçmiş	Süren durum içinde gerçekleşen olay

Dün akşam gibi bir ifade zaman çerçevesini doğrudan kurabilir. Çerçeve önceki paragrafta da kurulmuş olabilir; her cümlede yeniden belirtilmesi gerekmez.

Bu anlatımda -yor, yalnızca uzun süren eylemlerle kullanılmaz. “Kapı açılıyor, bir adam içeri giriyor, zarfı masaya bırakıyor” dizisinde kısa ve birbirini izleyen olayları da anlatır.

3.Aynı olay, farklı anlatım etkisi

Geçmiş zaman, olayları tamamlanmış bir bütün olarak aktarmaya elverişlidir. Tarihî şimdiki zaman ise anlatının bakış noktasını olayların içine taşır. Bununla birlikte, geçmiş zamanlı bir anlatı da canlı olabilir; canlılık yalnızca zaman ekine bağlı değildir.

İkinci anlatıda ilk cümle geçmiş zaman çerçevesini kurar. Ardından gelen şimdiki zamanlı fiiller, konuşmaları ve hareketleri sahne sahne öne çıkarır. Birinci kişiyle yaşanmış bir anı anlatılabileceği gibi üçüncü kişiyle başkasının yaşadıkları da anlatılabilir.

4.Zaman geçişlerini yönetmek

Bir anlatının tamamını tarihî şimdiki zamanla kurmak zorunda değilsin. Geçmiş zamanla ortamı hazırlayıp önemli sahnede şimdiki zamana geçebilir, sahne bittikten sonra yeniden geçmiş zamana dönebilirsin.

Burada çalışıyordum arka planı verir; kesildi sahneyi başlatır. Şimdiki zamanlı bölüm, hareketleri yakından gösterir. Son iki geçmiş zamanlı yüklem ise sonucu özetleyip sahneyi kapatır.

Sahne içindeki her fiili -yor biçimine dönüştürme. Sahneye göre daha önce gerçekleşen olayların zaman ilişkisini koru:

“Ertesi sabah ofise giriyorum. Herkes sessiz. Müdür gece istifa etmişti.”

Etmişti, istifanın ofise girişten önce gerçekleştiğini açık tutar.

5.Zaman ifadeleri ve anlatım türü

Şimdi, tarihî şimdiki zamanla kurulan bir anlatıda gerçek konuşma anını değil, anlatının o an ulaştığı noktayı gösterebilir:

“Yıl 1923. Cumhuriyet ilan ediliyor. Şimdi yeni devletin kurumlarını oluşturma süreci başlıyor.”

Buradaki şimdi, anlatılan dönemin içindedir. Buna karşılık bugün gibi ifadeler, bağlama göre anlatıcının yaşadığı güne de işaret edebilir. Belirsizlik doğuyorsa o gün, ertesi sabah, birkaç saat sonra gibi ifadelerle zaman ilişkisini açıklaştır.

Anlatım türü	Tarihî şimdiki zamanın olası işlevi
Sözlü anı anlatımı	Dinleyiciyi olayın içine çekmek
Edebî anlatı	Sahneyi yakınlaştırmak, gerilimi artırmak
Tarih anlatısı veya belgesel	Geçmişteki gelişmeleri bir akış içinde canlandırmak
Tutanak veya olay raporu	Kullanılabilse de beklenen tarafsız, geriye dönük anlatım yerine sahneleme etkisi yaratmak

Resmî bir olay raporunda “Şüpheli binaya girdi” biçimi çoğu bağlamda daha uygundur. “Şüpheli binaya giriyor” ise bir görüntünün adım adım aktarımı olarak da anlaşılabilir. Seçimini yalnızca olayın tarihine değil, metnin amacına göre yap.

Edebî özetlerde görülen “Kahraman şehre gelir ve ailesini arar” gibi geniş zamanlı anlatımlar da olayları güncel bir akış içinde sunabilir. Ancak burada ele alınan temel biçim -yor ekli tarihî şimdiki zamandır; iki biçimi gelişigüzel karıştırmak yerine tutarlı bir anlatım çizgisi seç.

6.Son kontrol: çerçeve, odak, geçiş

Anlatını gözden geçirirken şu sırayı izle:

1. Çerçeveyi kur: Olayların geçmişte geçtiği açık mı?
2. Odağı seç: Hangi sahneyi okurun gözünün önüne getirmek istiyorsun?
3. Zaman ilişkilerini koru: Önceki olaylar ve arka plan, ana olay dizisinden ayrılıyor mu?
4. Geçişi gerekçelendir: Zaman değişikliği sahne açıyor, bakış açısını değiştiriyor veya sonucu özetliyor mu?
5. Metin türünü gözet: Canlandırma etkisi, yazma amacına uygun mu?

Kısacası, tarihî şimdiki zamanda fiilin biçimi şimdiki zamanı, bağlam ise geçmişi gösterir. Başarılı kullanım, bütün fiilleri değiştirmekten değil, anlatının bakış noktasını bilinçli biçimde yönetmekten doğar.