-ası sıfat-fiiliyle değerlendirici niteleme
-ası ve -esi sıfat-fiilleriyle beğeni, istek ve olumsuz değerlendirme bildirmeyi; edilgen biçimleri, bağlamı ve üslup farklarını örneklerle incele.
Bir niteliği değil, bir değerlendirmeyi aktarmak
Okunası bir kitap dediğinde yalnızca kitabın bir özelliğini belirtmezsin; onu okumaya değer bulduğunu da sezdirirsin. -ası / -esi sıfat-fiili, bağlama göre beğeni, istek, acıma veya olumsuz bir değerlendirme taşıyabilir. Bu yapıyı seçerken fiilin çatısını, nitelediği adla ilişkisini ve ifadenin üslup değerini birlikte düşünmelisin.
Bu bölümde amaç, -ası / -esi ile kurulan nitelemeleri yorumlamak, uygun bağlamlarda kullanmak ve bunları tarafsız zaman bildiren yapılardan ayırmaktır.
- Yazarın son romanı gerçekten okunası bir kitap. → Kitabı okumaya değer buluyorum.
- Burası, sakinliğiyle yaşanası bir şehir. → Burada yaşamak insana çekici geliyor.
- Şu kahrolası gürültü bir türlü bitmedi! → Gürültüye karşı güçlü bir öfke duyuyorum.
Bu örneklerde ortak nokta, gelecekte gerçekleşecek bir olayı bildirmekten çok, konuşanın tutumunu nitelemeye katmasıdır.
Biçim: -ası ve -esi
Ek, ünlü uyumuna göre -ası veya -esi biçimini alır. Seçimde ekin bağlandığı fiil gövdesinin son ünlüsü belirleyicidir. Gövde ünlüyle bitiyorsa araya y girer.
| Gövdenin son ünlüsü | Ek | Kuruluş | Örnek kullanım |
|---|---|---|---|
| a, ı, o, u | -ası | yaşa-n-ası | yaşanası bir şehir |
| a, ı, o, u | -ası | oku-n-ası | okunası bir roman |
| e, i, ö, ü | -esi | gör-ül-esi | görülesi bir yer |
| e, i, ö, ü | -esi | öp-ül-esi | öpülesi eller |
| a, ı, o, u; ünlüyle biten gövde | -yası | ağla-y-ası → ağlayası | ağlayasım geldi |
| e, i, ö, ü; ünlüyle biten gövde | -yesi | söyle-y-esi → söyleyesi | söyleyesim geldi |
Ünlüyle biten bir gövdede kaynaştırmayı ağla-y-ası → ağlayası biçiminde görebilirsin. Bu biçim özellikle ağlayasım geldi gibi istek bildiren yapılarda karşına çıkar; her oluşabilir biçim, ad önünde aynı ölçüde doğal bir niteleme oluşturmaz.
Tarihsel arka plan ve sınırlı üretkenlik
-ası / -esi, Eski Anadolu Türkçesinde gelecek zaman sıfat-fiili olarak kullanılan bir ektir; eski kullanımlarında gereklilik ve istek anlamları da görülür. Bu yüzden tarihsel kaynağını yalnızca bir “istek ve gereklilik kipi” olarak adlandırmak eksik kalır. Günümüzdeki değerlendirme, dilek ve beddua anlamları, bu tarihsel anlam alanıyla ilişkilidir; ancak ek artık genel ve tarafsız bir gelecek zaman sıfat-fiili olarak üretken değildir.
Yerleşik kullanımları anlamlarıyla birlikte öğrenebilirsin:
- okunası, görülesi: okumaya veya görmeye değer bulma
- yaşanası: bir yerde yaşamayı çekici bulma
- öpülesi: şefkat veya hayranlık
- ağlanası: acıma veya üzüntü
- kahrolası: öfke veya beddua
-ası / -esi, günümüz Türkçesinde her fiile eklenerek tarafsız bir sıfat üretmez. Okunası, görülesi, yaşanası gibi yerleşik kullanımlar doğalken bazı yeni türetmeler özellikle şiirsel, mizahi veya zorlama duyulabilir. Biçimce kurulabilirlik ile kullanım doğallığını birbirinden ayır.
Nitelediğin adla fiilin ilişkisi
Değerlendirici nitelemelerde edilgen gövdeler sık görülür. Çünkü nitelenen ad, çoğu kez işi yapan değil, eylemin yöneldiği varlıktır.
Okunası kitap ifadesinde kitap okuyan değil, okunan şeydir. Bu nedenle yapı oku-n-ası biçimindedir. Benzer şekilde görülesi yer, görülmeye değer bulunan yeri anlatır.
- Rafın arkasında okunası bir roman buldum. → Roman okunmaya değer.
- Yol boyunca görülesi köyler var. → Köyler görülmeye değer.
- Bahçede oturulası bir köşe bulduk. → O köşede oturmak hoş olur.
Son örnekte köşe, oturma eyleminin nesnesi değil, yeridir. Yaşanası şehir de benzer biçimde, içinde yaşamanın çekici bulunduğu şehri niteler. Dolayısıyla edilgen biçim gördüğünde nitelenen adı mutlaka bir nesne olarak yorumlama.
Okuyası ile okunası aynı biçim değildir. Bir kitabı okumaya değer bulduğunu anlatmak için okunası kitap de. Bu kitabı okuyasım var ise senin okuma isteğini bildirir; kitabı doğrudan niteleyen bir sıfat grubu değildir.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Beğeni, acıma ve öfke
Ekin taşıdığı değerlendirme yalnızca olumlu değildir. Fiilin anlamı, çevresindeki sözler ve konuşma bağlamı yorumu belirler.
- Beğeni veya çekicilik: görülesi bir sergi, yaşanası bir şehir
- Şefkat ve hayranlık: öpülesi eller
- Acıma veya üzüntü: ağlanası bir hâl
- Öfke veya beddua: kahrolası düzen, yıkılası duvarlar
Beğeni: Bu küçük kasaba, meydanı ve eski evleriyle görülesi bir yer.
Acıma: Bakımsızlıktan ağlanası bir hâle gelmişti ev.
Öfke: Şu kahrolası alarm yine çalmaya başladı!
Ağlanası hâl, genellikle o hâl karşısında ağlamanın anlaşılır olacağını düşündürür; hâlin ağlayacağını anlatmaz. Yıkılası duvarlar ise bağlama göre duvarların yıkılması yönünde güçlü bir dilek veya beddua taşıyabilir. Bunları yalnızca “yapılmaya değer” açıklamasıyla yorumlamak yetersiz kalır.
Kalıplaşmış beddualarda adı batası ve evi yıkılası gibi söz grupları da görülür. Adı batası adam ifadesi, o kişinin adının yok olup gitmesi yönünde bir beddua taşır; evi yıkılası ise kişinin evinin, dolayısıyla yuvasının dağılmasını dileyen ağır bir sözdür. Bu gruplarda adı ve evi, sırasıyla batmak ve yıkılmak fiillerinin öznesidir; bütün grup bir kişiye yöneltilir.
Üslup: Kahrolası, adı batası ve evi yıkılası ifadelerinin etkisi, söyleyenle dinleyen arasındaki ilişkiye, ses tonuna ve hedef alınan kişiye göre değişir. Söyleyen bunları alışkanlıkla veya şaka niyetiyle kullansa bile dinleyen ağır bir hakaret ya da gerçek bir kötülük dileği olarak algılayabilir. Özellikle bir kişiye yöneltilen adı batası ve evi yıkılası çok kırıcı olabilir; bu kalıpları metinlerde tanımak, gündelik iletişimde kullanmayı gerektirmez.
Tarafsız anlatım ve üslup seçimi
-ası / -esi ile yapılan nitelemeler çoğu zaman duygulu, edebî veya özellikle etkili bir söyleyiş oluşturur. Bununla birlikte okunası bir kitap gibi ifadeler gündelik önerilerde ve tanıtım yazılarında da kullanılabilir. Kahrolası ise sert ve kaba duyulabilen bir öfke ifadesidir; resmî iletişim için uygun değildir.
| İfade | Öne çıkan anlam |
|---|---|
| Okunası bir kitap | Konuşanın olumlu değerlendirmesi; etkili, yer yer edebî söyleyiş |
| Okunmaya değer bir kitap | Olumlu değerlendirmenin daha açık ve genellikle daha tarafsız anlatımı |
| Yarın okunacak kitap | Planlanan veya beklenen okuma; tek başına beğeni bildirmez |
Bu ayrım, -ası / -esi biçiminin her bağlamda gelecek zaman anlamına geldiği düşüncesini de önler. Görülesi bir yer, mutlaka ileride ziyaret edeceğin yer değildir; ziyaret etmeye değer bulduğun yerdir.
Resmî bir değerlendirme yazarken duygusal etkiyi azaltmak istiyorsan incelenmeye değer bir çalışma gibi açık bir yapı seçebilirsin. Daha kişisel bir öneride okunası bir çalışma demen, kendi beğenini daha belirgin biçimde yansıtır.
Kullanımdan önce üç kontrol
- Tutumunu belirle: Beğeni mi, acıma mı, istek mi, öfke mi aktarıyorsun? Ekin anlamını yalnızca olumlu değerlendirmeyle sınırlandırma.
- Fiil-ad ilişkisini kontrol et: Kitap için okunası, yer için görülesi gibi uygun gövdeyi seç. Edilgen biçimin yalnızca nesne nitelemediğini hatırla: oturulası köşe.
- Üslubu değerlendir: Duygulu bir niteleme mi, daha tarafsız bir açıklama mı gerekiyor? Okunası, okunmaya değer ve okunacak her bağlamda birbirinin yerine geçmez.
Kısacası -ası / -esi, nitelediğin varlığı yalnızca tanımlamaz; ona nasıl baktığını da gösterir. Doğal kullanım için ekin biçimi kadar fiilin anlamına ve bağlama da dikkat et.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Vocabulary in this lesson
10 words, ready to study.
Play a word to hear it, then mark it as known — or save it to study later.
Save any of these 10 words and review them later.
Değerlendirme bildiren kalıplaşmış sıfatlar
10 wordsLast updated October 12, 2026