Birden çok zarf-fiil grubunda bağlanma belirsizliği.

1.Birden çok eylem, birden çok bağlanma

Bir cümlede birden çok zarf-fiil grubu bulunduğunda, her grubun hangi eylemi belirttiği her zaman açık değildir. Bir grup doğrudan temel yükleme bağlanabilir; başka bir zarf-fiil grubunun içinde de yer alabilir. Bu ayrım, olayların zamanını, gerçekleşme biçimini ve birbirleriyle ilişkisini değiştirebilir.

Burada amacın ekleri yeniden öğrenmek değil; bağlanma yerini ve anlamsal kapsamı belirlemek, olası okumaları bağlamla sınamak ve gerektiğinde cümleyi anlam kaybı olmadan yeniden kurmaktır.

2.Bağlanma ile kapsamı ayır

Bağlanma, bir zarf-fiil grubunun hangi eylemi ya da eylem grubunu belirttiğiyle ilgilidir. Kapsam ise zaman, tarz veya olumsuzluk gibi bir anlamın hangi olayları içine aldığını gösterir. Bu iki soru birbiriyle ilişkilidir; ancak aynı değildir.

Şu cümleyi incele:

Aşağıdaki köşeli ayraçlar yazım işareti önerisi değil, gruplandırmayı görünür kılan çözümleme araçlarıdır.

Çözümleme	Gruplandırma	Öne çıkan ilişki
Geniş kapsam	[[raporu okuyup not alarak] toplantıya hazırlandı]	Okuma ve not alma birlikte hazırlanmanın yöntemi olarak sunulur.
Dar kapsam	[raporu okuyup] [[not alarak] toplantıya hazırlandı]	Okuma ayrı bir aşamadır; not alma hazırlanmanın yöntemidir.

İkinci okuma, rapor okumanın gerçekte hazırlığa katkıda bulunmadığını söylemez. Yalnızca bu katkıyı aynı yapısal ilişki içinde sunmaz. Dolayısıyla farklı çözümlemeler bazen farklı olaylar değil, aynı olayların farklı biçimde ilişkilendirilmesi demektir.

3.İç içe bağlanma ve paralel bağlanma

Bir zarf-fiil grubunun içindeki eylem de başka bir zarf-fiil grubuyla belirtilebilir. Buna karşılık iki grup, birbirinin içine girmeden aynı temel yükleme bağlanabilir.

Bu cümlede gülümseyerek ile konuşurken arasındaki yakınlık, iç içe okumayı destekler. Fotoğrafçının gülümseme istediğinin anlatıldığı bir bağlam ise gülümsemeyi fotoğraf çektirmeyle ilişkilendirmeyi kolaylaştırabilir. Yine de bağlamın desteklediği okuma ile yapının ilk anda çağrıştırdığı okuma her zaman aynı olmayabilir.

Üstelik konuşma ve fotoğraf çektirme eş zamanlı olduğundan, iki okuma aynı sahneyi anlatabilir. İki yapısal çözümleme bulunması, mutlaka birbirini dışlayan iki olay örgüsü bulunması demek değildir.

4.Olumsuzluğun kapsamını denetle

Birden çok zarf-fiil içeren yapılarda kapsam farkı, bir olayın gerçekleşip gerçekleşmediğini de etkileyebilir. Özellikle -ıp ile kurulan dizilerden sonra gelen -madan, dikkatli çözümleme gerektirir.

İlk okumada yemek yiyip, ardından gelen olaydan ayrı bir aşama olarak anlaşılır. -madan yalnızca dinlenmeye ilişkin olumsuzluk taşır. İkinci okumada ise yemek yeme ve dinlenme, yapılmadan geçilen bir etkinlik bütünü olarak yorumlanır.

Bununla birlikte geniş kapsamı her bağlamda doğrudan ne… ne de… ile eşitlememelisin. Bir etkinlik bütününün tamamlanmamış olması, parçalarından hiçbirinin gerçekleşmediğini mantıksal olarak garanti etmez. İki etkinliğin de yapılmadığını kesinleştirmek istiyorsan bunu açıkça söyle.

5.Amaçlanan ilişkiyi görünür kıl

Belirsizliği gidermek için önce hangi anlamı korumak istediğini belirle. Sonra yalnızca sözcüklerin yerini değil, gerekirse cümlenin kuruluşunu değiştir.

Amaçlanan anlam	Daha açık anlatım
Okuma ve not alma birlikte hazırlanma yöntemidir.	Toplantıya hazırlanmak için hem raporu okudu hem de not aldı.
Okuma önceki aşamadır; hazırlanmanın yöntemi not almadır.	Raporu okuduktan sonra not alarak toplantıya hazırlandı.
Gülümseme konuşmanın biçimidir.	Deniz gülümseyerek konuşuyordu; fotoğrafını bu sırada çektirdi.
Gülümseme fotoğraf çektirmeyle ilişkilidir.	Deniz konuşmasını sürdürürken fotoğrafçıya gülümsedi ve fotoğraf çektirdi.
Yemek yenmiş, dinlenilmemiştir.	Yemek yedi; dinlenmeden yola çıktı.
İki etkinlik de yapılmamıştır.	Ne yemek yedi ne de dinlendi; doğrudan yola çıktı.

Bu yeniden yazımlar her bakımdan eş anlamlı değildir. Örneğin sonra, özgün cümlede yalnızca sezdirilen sıralamayı açık bir zaman ilişkisine dönüştürür. Bu nedenle açıklık sağlarken metne istemeden yeni bir iddia ekleyip eklemediğini de denetle.

Konuşmada durak ve vurgu, yazıda ise noktalama gruplandırmayı yönlendirebilir. Ancak bunlar tek başına güvenilir bir çözüm değildir.

6.Çözümleme ve yeniden yazma denetimi

Birden çok zarf-fiil grubuyla karşılaştığında şu sırayı izle:

1. Temel yüklemi ve zarf-fiilli eylemleri belirle.
2. Olası bağlanmaları ayır. Gruplar aynı yükleme mi bağlanıyor, yoksa biri diğerinin içinde mi?
3. Kapsamı sınırla. Tarz, zaman veya olumsuzluk tek eylemi mi, bir eylem bütününü mü ilgilendiriyor?
4. Bağlamla sına. Bir okuma gerçekten dışlanıyor mu, yoksa yalnızca daha az mı bekleniyor?
5. Yeniden yazımı karşılaştır. Olayların gerçekleşmesi, sırası ve aralarındaki ilişki korunuyor mu?

Kısacası, ekleri tanımak bağlanmayı tek başına çözmez. İyi bir çözümleme, mümkün okumaları gösterir; iyi bir yeniden yazım ise amaçlanan okumayı seçerken fazladan anlam yüklemez.