Birleşik çatılarda ek sırası ve anlam kapsamı.

1.Ek dizisinden olay yapısına

Birleşik çatılarda ek sırası, yalnızca fiilin biçimini değil, hangi olayın kime yaptırıldığını ve hangi katılımcının özne olarak sunulduğunu da belirler. Bu yapıları çözümlerken biçimsel kuruluş sırasını ve anlam kapsamını, yani bir ekin hangi olay ya da ilişki üzerinde etkili olduğunu birlikte değerlendirmen gerekir.

Bu sayfada ekleri kökten dışa doğru yorumlayacak; ettirgenlik, edilgenlik ve olumsuzluk arasındaki kapsam ilişkilerini ayıracaksın. Ayrıca ek sayısından hareketle neden her zaman kesin bir katılımcı sayısına ulaşılamadığını göreceksin.

2.İçteki yapı, dıştaki ekin dayanağıdır

Üretken bir birleşmede dıştaki çatı eki, yalnızca köke değil, kendisinden önce kurulmuş fiil gövdesine eklenir. Köke yakın ek, sonraki işlemin üzerinde gerçekleştiği yapıyı oluşturur.

Biçim	Çözümleme	Aşamalı yorum
yazdırıldı	yaz-dır-ıl-dı	yazma → yazdırma → yazdırma olayının edilgen sunumu
soyunduruldu	soy-un-dur-ul-du	soyunma → birini soyunmaya yöneltme veya zorlama → bu olayın edilgen sunumu
görüştürüldü	gör-üş-tür-ül-dü	görüşme → birilerini görüştürme → bu olayın edilgen sunumu

Tablodaki -dır/-dir/-dur/-dür ve -tır/-tir/-tur/-tür, aynı ettirgenlik ekinin ses uyumuna ve ünsüz çevresine bağlı biçimleridir. Ancak her fiile bu ek getirilemez; ettirgen gövdenin kuruluşunu fiilin kendi özellikleri belirler. Buradaki amaç, temel ek seçimini yeniden öğrenmek değil, kurulmuş gövdelerin kapsamını çözümlemektir.

3.Ettirgenlikten sonra edilgenlik

Yaz-dır-ıl- dizisinde edilgenlik, doğrudan yazmak fiiline değil, yazdırmak gövdesine uygulanır. Dolayısıyla yazma işiyle bu işi yaptırma ilişkisini birbirinden ayırmalısın.

İkinci cümlede müdür tarafından, yazdıran kişiyi belirtir; sekretere ise yazma işini yerine getiren kişiyi gösterir. Üçüncü cümlede ettirgenlik bulunmadığı için sekreter tarafından, doğrudan yazma işinin yapanını belirtir.

Bu fark, tarafından öbeğinin her cümlede en içteki eylemi yapan kişiyi göstermediğini ortaya koyar. Öbeği, edilgenleştirilen gövdenin katılımcı yapısına göre yorumlamak gerekir.

• Rapor yazıldı: Yazma olayı bildirilir; ayrıca bir yaptıran kodlanmaz.
• Rapor yazdırıldı: Yazma olayına ek olarak bir yaptırma ilişkisi kodlanır; yaptıran belirtilmeyebilir.
• Rapor müdür tarafından yazdırıldı: Yaptıran açıkça belirtilir; yazan kişi yine belirsiz kalabilir.

4.İç katmandaki dönüşlülük ve işteşlik

Dönüşlü veya işteş bir gövdeye ettirgenlik eklendiğinde, bu gövdenin kurduğu ilişki ettirgenliğin kapsamına girer. Dıştaki edilgenlik ise bu iç ilişkiyi ortadan kaldırmaz.

Burada soyuldu ile soyunduruldu eş anlamlı değildir. İlki uygun bağlamda giysilerin başka biri tarafından çıkarılmasını anlatabilir; ikincisi kişinin soyunmasını sağlama veya ona bunu yaptırma anlamını öne çıkarır. Soyulmak ayrıca “hırsızlığa uğramak” anlamına da gelebildiğinden bağlam özellikle önemlidir.

İşteşlik içeren tabanlarda da benzer bir katmanlaşma görülür:

Arabulucu tarafları görüştürdü. → Taraflar arabulucu tarafından görüştürüldü.

Görüşenler taraflardır; arabulucu bu görüşmenin gerçekleşmesini sağlar. Görüştürüldü, tarafların görüşme ilişkisinin edilgenlikle silindiği anlamına gelmez.

5.Üst üste ettirgenlik ve kapsam sınırları

Yeni bir ettirgenlik eki, mevcut yaptırma ilişkisini başka bir yaptırma ilişkisinin içine alabilir:

yaz- → yaz-dır- → yaz-dır-t- → yaz-dır-t-ıl-

Bununla birlikte yazdırmak ve yazdırtmak arasındaki fark her kullanımda açıkça sayılabilen iki ayrı yaptıranla sonuçlanmaz. Ek ettirgenlik, bağlama göre aracı bir yaptıranı belirginleştirebilir; bazı kullanımlarda ise yaptırma anlamını pekiştirir. Bu yüzden yalnızca ekleri sayarak “cümlede kesinlikle şu kadar farklı kişi vardır” sonucuna varamazsın.

Katılımcı zincirinin kesin olması gerekiyorsa onu açıkça kur:

Müdür, şefin raporu sekretere yazdırmasını sağladı.

Bu cümlede müdürün, şefin ve sekreterin rolleri ayrı ayrı belirtilmiştir. Buna karşılık Rapor yazdırtıldı cümlesi, bağlam olmadan aynı ayrıntıyı güvenilir biçimde vermez.

5.1Olumsuzluğun yeri ve yorumu

Olumsuzluk eki bu yapılarda çatı eklerinden sonra gelir: yaz-dır-ıl-ma-dı. Ancak “yaptırma gerçekleşmedi” ile “yapmama sağlandı” aynı kapsam ilişkisi değildir.

Benzer biçimde Rapor yazdırılmadı demek, tek başına “Rapor hiçbir biçimde yazılmadı” demek değildir. Olumsuzluk, ettirgen-edilgen gövdenin bildirdiği olayı olumsuzlar; içteki yazma olayının başka koşullarda gerçekleşmesini zorunlu olarak dışlamaz.

6.Çözümleme denetimi

Birleşik çatılı bir fiili yorumlarken şu sırayı izle:

1. Güncel gövde anlamını belirle: Biçim, sözlükselleşmiş bir anlam taşıyor mu?
2. Çatı eklerini içten dışa çözümle: Her yeni ek hangi gövdeye uygulanıyor?
3. Katılımcı rollerini eşleştir: İşi yapan, yaptıran ve edilgen cümlenin öznesi kim ya da ne?
4. Kapsamı denetle: Olumsuzlanan şey eylemin kendisi mi, onu yaptırma ilişkisi mi?
5. Bağlamın sınırını kabul et: Ek dizisi hangi rolleri gösteriyor, hangilerini açık bırakıyor?

Ek sırası olayın katmanlarını kurar; bağlam bu katmanlardaki kişileri ve ilişkileri belirginleştirir. Doğru çözümleme, ne ekleri yalnızca yan yana sıralamakla ne de her eke zorunlu olarak ayrı bir kişi atamakla yapılır.