Çatı seçiminde sorumluluğu belirtme ve gizleme.

Aynı olayı anlatırken eylemi yapanı öne çıkarabilir, geri planda bırakabilir veya hiç belirtmeyebilirsin. Etken, edilgen ve ettirgen çatı arasındaki seçim, okurun sorumluluğu kiminle ilişkilendirdiğini etkiler. Ancak dil bilgisel yapı, tek başına bir kişinin suçlu olduğunu ya da sorumluluktan kaçtığını kanıtlamaz.

1.Eylemi yapan ile sorumlu olanı ayırma

Eylemi yapan, işi gerçekleştiren kişi veya kurumdur. Sorumlu olan ise karar verme, denetleme veya hesap verme yükümlülüğü taşıyabilir. Bu iki rol her zaman aynı kişide birleşmez. Dil bilgisel özne de her zaman eylemi yapan değildir.

İlk cümle şirketi eylemle doğrudan ilişkilendirir. Bununla birlikte bu cümlelerden hiçbiri, kararın hangi yönetici tarafından alındığını veya hukuken kimin sorumlu olduğunu tek başına açıklamaz.

2.Etken ve edilgen anlatımda odak

Etken anlatım, yapanı özne konumuna getirerek eylemle doğrudan ilişkilendirir. Edilgen anlatım ise çoğu zaman etkilenen varlığı, işlemi veya sonucu öne çıkarır. Yapanın belirtilmemesi, edilgenliğin zorunlu bir özelliği değildir.

Anlatım	Örnek	Sorumluluğun sunuluşu
Etken, yapan açık	Bölüm müdürü başvuruyu reddetti.	Ret eylemi açıkça müdürle ilişkilendirilir.
Edilgen, yapan belirtilmemiş	Başvuru reddedildi.	Sonuç bildirilir; yapan bu cümlede açıklanmaz.
Edilgen, yapan açık	Başvuru bölüm müdürü tarafından reddedildi.	Başvuru öne alınır; yapan yine bellidir.
Etken, yapan bağlamdan anlaşılır	Başvuruyu reddettim.	Özne ayrı bir sözcük olarak yazılmasa da kişi eki konuşanı gösterir.

Tarafından öbeği, edilgen cümlede yapanı açıkça belirtir. Bu nedenle “Edilgen cümle sorumluyu mutlaka gizler.” yargısı doğru değildir. Öte yandan yapanın belirtilmesi, gerekçenin veya yetki ilişkisinin de açıklandığı anlamına gelmez.

3.Yapanı belirtmemek ne zaman anlamlıdır?

Yapanın söylenmemesi farklı iletişim ihtiyaçlarından kaynaklanabilir:

• Yapan bilinmiyordur: “Gece deponun kapısı kırılmış.”
• İşlem veya sonuç önemlidir: “Numuneler laboratuvarda incelendi.”
• Yapan önceki cümleden bellidir: “Kurul bütün itirazları görüştü. Üç başvuru yeniden değerlendirmeye alındı.”
• Hesap vermesi beklenen kişi geri planda tutuluyordur: “Yanlış tutarlar müşterilerin hesaplarından çekildi.”

Son örnekte sorumluluğun gizlenip gizlenmediğini anlamak için metnin devamına bakmak gerekir. İşlemi yapan birim daha sonra açıklanıyorsa edilgenlik yalnızca sonucu öne çıkarıyor olabilir. Buna karşılık açıklama boyunca hiçbir yetkili veya birim anılmıyorsa hesap verme bakımından bir boşluk oluşur.

4.Ettirgen anlatımda karar ve uygulama

Ettirgen çatı, işi gerçekleştiren ile işi yaptıran arasında ayrım kurmayı sağlar. Böylece doğrudan uygulayıcı olmayan bir kişinin olay üzerindeki etkisi görünür hâle gelebilir.

İkinci cümlede müdür, kapatma işinin gerçekleşmesini sağlayan kişi olarak sunulur. Bunun emir, rica, yetkilendirme veya başka bir etki yoluyla gerçekleştiği ise yalnızca ettirgen ekten anlaşılmaz. Gerekliyse bu ilişki ayrıca açıklanır:

“Teknisyen, müdürün yazılı talimatı üzerine güvenlik sistemini kapattı.”

Bu etken cümle, hem uygulayıcıyı hem de kararın kaynağını görünür kılar. Dolayısıyla sorumluluğu açıklamak için yalnızca çatı seçmek yetmez; ilgili katılımcıları ve aralarındaki ilişkiyi de belirtmek gerekir.

5.Çatı değişirken anlamı koruma

Bir metni daha açık hâle getirirken eksik bilgiyi uydurmamalısın. “Belgeler silindi.” cümlesini, başka bir bilgi olmadan “Yönetici belgeleri sildi.” biçiminde değiştirmek, yalnızca çatıyı değiştirmek değildir; metne yeni bir yapan eklemektir.

İlk anlatım	Yeniden yazım	Değerlendirme
Belgeler arşiv görevlisi tarafından silindi.	Arşiv görevlisi belgeleri sildi.	Yapan ve eylem korunur; sunuluş değişir.
Yönetici belgeleri sildirdi.	Yönetici belgeleri sildi.	Yaptıran ile doğrudan yapan ayrımı kaybolur; aynı bilgi verilmez.
Başvuruyu reddettiler.	Başvuru reddedildi.	İlk cümle etken olsa da yapanın kimliği bağlam yoksa belirsizdir; ikinci cümle de yapanı belirtmez.

“Başvuruyu reddettiler.” örneği, etken çatının da belirsiz bir yapanla kullanılabileceğini gösterir. Buna karşılık “Başvurunuzu reddettik.” cümlesinde biz ayrıca yazılmasa bile konuşan taraf kişi ekiyle eylemi üstlenir. Yine de kurum içindeki karar vericinin kim olduğu açık olmayabilir.

Ayrıca “Hata yapıldı.” ile “Hata oluştu.” tam olarak eş değer değildir. İlki edilgen bir yapıyla yapma eylemini bildirir; ikincisi hatayı meydana gelen bir durum olarak sunar. Bu değişiklik yalnızca yapanı geri plana atmaz, olayın nasıl kavramsallaştırıldığını da değiştirir.

6.Sorumluluk açısından son kontrol

Bir açıklamayı yazarken veya değerlendirirken şu sırayı izle:

1. Olayı belirle: Hangi işlem veya sonuç anlatılıyor?
2. Rolleri ayır: İşi yapan, yaptıran ve denetlemekle yükümlü olan aynı kişi mi?
3. Bilgiyi kontrol et: Bu kişiler cümlede mi belirtilmiş, bağlamdan mı anlaşılıyor, yoksa bilinmiyor mu?
4. Çatıyı amaca göre seç: Yapanla eylem arasındaki bağı öne çıkarmak için etken; işlem veya sonucu öne çıkarmak için edilgen; yaptıranın etkisini göstermek için ettirgen anlatımı değerlendir.
5. Anlamı koru: Yeniden yazarken bilinmeyen bir yapan ekleme, yaptıranı doğrudan yapan gibi gösterme.

Çatı, sorumluluğun nasıl sunulduğunu etkiler; sorumluluğu tek başına belirlemez. Açık bir anlatım, yalnızca uygun çatıyı değil, gerekli katılımcı bilgisini ve yeterli bağlamı da içerir.