-dıkça ile tekrarlama ve değişim.

Bir olay her tekrarlandığında ne olduğunu ya da bir durumun zamanla nasıl değiştiğini -dıkça ile anlatabilirsin: Buraya geldikçe yeni insanlarla tanışıyorum. Türkçe konuştukça kendime güvenim artıyor. Ekin biçimi, fiildeki son ünlüye ve son ünsüze göre değişir.

1.Tekrarlanan olaylar

-dıkça, bir eylemin tekrarlandığını ve her tekrarda başka bir olayın gerçekleştiğini anlatabilir. Bu kullanımda çoğu zaman her … zaman anlamı vardır.

Fırsat buldukça ve vakit buldukça sık kullanılan ifadelerdir. Eylemin her gün değil, uygun zamanlarda tekrarlandığını anlatırlar.

• Fırsat buldukça yürüyüşe çıkıyorum.
• Vakit buldukça eski arkadaşlarımı arıyorum.

2.Ek nasıl oluşturulur?

Fiilin -mak / -mek bölümünü çıkar ve kalan bölüme uygun eki getir: gelmek → gel- → geldikçe.

Ekin ünlüsü, fiilin son ünlüsüne göre seçilir. Ek d ile başlıyorsa -dıkça, -dikçe, -dukça, -dükçe; t ile başlıyorsa -tıkça, -tikçe, -tukça, -tükçe olur.

Fiilin son ünlüsü	d ile başlayan biçim	t ile başlayan biçim
a, ı	-dıkça: al → aldıkça	-tıkça: bak → baktıkça
e, i	-dikçe: gel → geldikçe	-tikçe: git → gittikçe
o, u	-dukça: oku → okudukça	-tukça: koş → koştukça
ö, ü	-dükçe: gör → gördükçe	-tükçe: düş → düştükçe

Fiil f, s, t, k, ç, ş, h, p ünsüzlerinden biriyle bitiyorsa ek t ile başlar. Diğer ünsüzlerden ve ünlülerden sonra d kullanılır.

2.1Olumsuz biçim: -madıkça / -medikçe

Önce fiile -ma / -me olumsuzluk ekini, sonra -dıkça / -dikçe ekini getir: ol- + -ma + -dıkça → olmadıkça, söyle- + -me + -dikçe → söylemedikçe. Olumsuzluk eki ünlüyle bittiği için ardından d gelir.

Bu biçim sıkça bir koşul anlatır; -madığı sürece / -mediği sürece veya -mazsa / -mezse anlamı taşır.

3.Zamanla oluşan değişim

Bir eylem devam ederken veya tekrarlandıkça başka bir durum yavaş yavaş değişebilir. -dıkça bu iki durumu birbirine bağlar.

Değişimi belirginleştirmek için daha iyi, daha rahat, giderek gibi ifadeler kullanabilirsin. Ancak bunlar zorunlu değildir: Günler geçtikçe havalar ısınıyor.

3.1Kalıplaşmış kullanım: gittikçe

Gittikçe, giderek anlamında zarf olarak da kullanılır: Hava gittikçe soğuyor. Bu kullanımda bir yere gitmekten söz edilmez; soğuğun zamanla arttığı anlatılır.

Günler geçtikçe havalar ısınıyor cümlesi, değişimi günlerin geçmesine bağlar. Havalar gittikçe ısınıyor cümlesi de zamanla artan sıcaklığı anlatır.

4.Cümlede kullanım

-dıkça alan fiil, tek başına cümlenin zamanını veya kişisini göstermez. Zaman bilgisi ana fiildedir; ana fiilin kişi eki de kendi öznesini gösterir. -dıkça bölümünün öznesi aynı veya farklı olabilir.

Zaman	Örnek
Şimdi, genel durum	Pratik yaptıkça daha iyi konuşuyorum.
Geçmiş	Pratik yaptıkça daha iyi konuşuyordum.
Gelecek	Pratik yaptıkça daha iyi konuşacaksın.

Bu yapıda -dıkça ekinden sonra kişi eki getirmezsin: Ben okudukça öğreniyorum. Sen okudukça öğreniyorsun.

İki bölümün öznesi farklıysa bunu açıkça belirtebilirsin: Sen konuştukça ben sakinleşiyorum. Konuşan sen, sakinleşen ben. Bölüm 3'teki Hava soğudukça sokaklar boşalıyor örneğinde de özneler farklıdır: soğuyan hava, boşalan sokaklar.

-dıkça ile kurulan bölüm genellikle sonuçtan önce gelir. Cümle başında veya özneden sonra bulunabilir:

• Kitap okudukça kelime bilgim gelişiyor.
• Kelime bilgim kitap okudukça gelişiyor.

5.Sık yapılan hatalar

Ekin seslerini ve yapısını koru:

• Yanlış: Çok çalışdıkça yoruluyorum. → Doğru: Çok çalıştıkça yoruluyorum. ş sesinden sonra t gelir.
• Yanlış: Okudıkça öğreniyorum. → Doğru: Okudukça öğreniyorum. Son ünlü u olduğu için -dukça kullanılır.
• Yanlış: Ben okuduğumça öğreniyorum. → Doğru: Ben okudukça öğreniyorum. Bu yapıya kişi eki eklenmez ve k, ğ olmaz.

6.Kısa kontrol listesi

1. Olay tekrar mı ediyor, yoksa bir durum zamanla mı değişiyor? -dıkça bu anlamları anlatabilir.
2. Fiilin son ünlüsüne göre ı, i, u, ü seslerinden uygun olanı seç.
3. Fiilin son sesine göre ekin başında d veya t kullan.
4. Zamanı ana fiilde göster; iki bölümün öznesinin farklı olabileceğini unutma: Sen konuştukça ben sakinleşiyorum. -dıkça ekinden sonra kişi eki getirme.