Diye ile söz aktarma ve amaç.

1.Diye ne işe yarar?

Diye ile birinin sözünü veya sorusunu aktarabilirsin. Ayrıca bir işi hangi amaçla yaptığını anlatabilirsin. Bu iki kullanımda da diye, bağladığı sözün veya cümlenin sonunda yer alır ve ayrı yazılır.

Diye, demek fiilinden türemiştir. Söz aktarırken söylenen sözü, amaç bildirirken de kişinin aklındaki hedefi başka bir eyleme bağlar.

• Söz aktarma: “Birazdan geliyorum.” diye seslendi.
• Soru aktarma: “Hazır mısın?” diye sordu.
• Amaç: Üşümesin diye çocuğa bir battaniye verdim.

2.Sözleri ve soruları aktarma

Birinin sözünü olduğu gibi aktarırken şu sırayı kullanabilirsin:

Aktarılan söz + diye + konuşmayı anlatan fiil

Sormak, cevap vermek, açıklamak, seslenmek, bağırmak gibi fiiller kullanılabilir. Fiili, konuşmanın türüne göre seç.

Konuşmanın türü	Örnek
Soru	“Otobüs ne zaman gelecek?” diye sordu.
Cevap	“Beş dakika sonra.” diye cevap verdi.
Seslenme	“Beni bekleyin!” diye seslendi.
Bilgi verme	“Yarın çalışıyorum.” diye açıkladı.

Aktarılan sözün içindeki kişi ve zaman biçimlerini koru. Örneğin aşağıdaki ben, sözü aktaran kişiyi değil, Elif’i gösterir.

Yazıda doğrudan aktarılan sözleri tırnak içine alabilirsin. Soru işareti ve ünlem gibi işaretler tırnağın içinde, diye ise dışında kalır.

2.1Düşünce ve duygu aktarma

Diye, sesli söylenmeyen bir düşünceyi, umudu veya korkuyu da aktarabilir. Önce aklından geçen cümleyi, sonra diye düşündüm, diye umuyorum, diye korktum gibi bir yapı kullan.

• Birazdan gelir diye düşündüm. → Aklımdan geçen düşünce buydu.
• Her şey yoluna girer diye umuyorum. → Bunun olmasını umuyorum.
• Otobüsü kaçıracağım diye korktum. → Bu ihtimal beni korkuttu.

Aklından geçen bir soruyu da diye ile bağlayabilirsin. Soru eki mı / mi / mu / mü ve kişi eki, sorudaki biçimini korur:

• Geç kalır mıyım diye endişelendim. → Aklımdaki soru: “Geç kalır mıyım?”
• Beni duydular mı diye merak ettim. → Aklımdaki soru: “Beni duydular mı?”

3.Amaç bildirme

Diye, istediğin bir sonucu anlatan cümleyi asıl eyleme bağlar. Bu kullanım, “Ne amaçla?” sorusuna cevap verir.

İstenen sonuç + diye + yapılan iş

Amaç cümlesindeki kişi ile asıl eylemi yapan kişi aynı olabilir veya farklı olabilir:

• Ben anlayayım diye öğretmen tekrar anlattı. → Anlayacak kişi ben, anlatan kişi öğretmen.
• Biraz dinleneyim diye eve erken geldim. → İki işi de ben yapıyorum.

Amaç, istenen sonuçtur; sonucun gerçekten gerçekleştiğini göstermez: Yetişeyim diye koştum ama otobüsü kaçırdım.

4.Amaç cümlesinde kişi ve olumsuzluk

Amaç anlatırken geleyim, gelelim, gelsin, gelsinler gibi istek veya emir biçimleri sık kullanılır. Biçimi, istenen işi yapacak kişiye göre seç.

İstenen işi yapacak kişi	Olumlu örnek	Olumsuz örnek
Ben	anlayayım diye	anlamayayım diye
Biz	anlayalım diye	anlamayalım diye
O	anlasın diye	anlamasın diye
Onlar	anlasınlar diye	anlamasınlar diye

Ben için -(y)ayım / -(y)eyim, biz için -(y)alım / -(y)elim kullanılır: bakayım, geleyim, başlayayım; bakalım, gelelim, başlayalım. Ünlüyle biten fiillerde araya y girer.

O için kullanılan ek, ünlü uyumuna göre dört biçim alır:

Fiilin son ünlüsü	Ek	Örnek
a, ı	-sın	alsın diye
e, i	-sin	gelsin diye
o, u	-sun	okusun diye
ö, ü	-sün	görsün diye

Olumsuzluk eki -ma / -me, bu eklerden önce gelir: gel-me-sin → gelmesin, oku-ma-sın → okumasın. Son ekin ünlüsü, olumsuzluk ekine uyar.

5.Diye ve için arasındaki fark

Amaç bildirirken diye ve için benzer anlamlar verebilir, ancak önlerindeki yapı değişir.

Diye ile	İçin ile
Dinleneyim diye eve gittim.	Dinlenmek için eve gittim.
Çocuk dinlensin diye sessiz konuştuk.	Çocuğun dinlenmesi için sessiz konuştuk.

Diye her zaman amaç bildirmez. Önündeki bölümün bir söz mü, yoksa istenen sonuç mu olduğuna bak:

• “Kapıyı kapat!” diye seslendi. → Sözü aktarıyoruz.
• İçeri soğuk girmesin diye kapıyı kapattı. → Kapıyı kapatma amacını anlatıyoruz.

6.Kısa kontrol listesi

1. Söz veya soru mu aktarıyorsun? Sözü koru; ardından diye sordu, diye cevap verdi gibi uygun bir fiil kullan.
2. Amaç mı anlatıyorsun? Önce istenen sonucu, sonra diye ve yapılan işi söyle.
3. Sonuç kiminle ilgili? Geleyim, gelelim, gelsin gibi biçimleri buna göre seç.
4. İstenmeyen bir sonucu mu önlüyorsun? Unutmayayım diye, üşümesin diye gibi olumsuz biçimler kullan.
5. Yazımı kontrol et: Diye her zaman ayrı yazılır.