Edilgen ve ettirgen eklerinin birleşmesi
Edilgen ve ettirgen eklerini birlikte kullanmayı, ek sırasını, yapan ile yaptıranın cümledeki yerini ve yaptırıldı ile yapıldı farkını örneklerle öğren.
Bir işi yapmak ile başkasına yaptırmak aynı şey değildir. Yaptırıldı gibi biçimlerde hem ettirgenlik hem edilgenlik vardır. Bu birleşimi kullanarak işi, işi yaptıranı ve işi doğrudan yapanı birbirinden ayırabilirsin.
Birleşik biçimin anlamı
Önce şu üç cümleyi karşılaştır:
- Usta kapıyı onardı. → İşi usta yaptı.
- Müdür kapıyı ustaya onarttı. → Müdür işi ustanın yapmasını sağladı.
- Kapı ustaya onartıldı. → İş ustaya yaptırıldı; yaptıran kişi belirtilmedi.
Onartıldı, yalnızca kapının onarıldığını değil, birinin bu işi başkasına yaptırdığını da anlatır. Edilgen cümlede işi yaptıran kişi söylenmeyebilir.
Eklerin sırası
Bu yapıdaki sıra şöyledir:
Fiil kökü veya gövdesi + ettirgenlik eki + edilgenlik eki + zaman ve kişi ekleri
Örneğin yap-tır-ıl-dı biçiminde -tır ettirgenlik, -ıl edilgenlik, -dı geçmiş zaman bildirir.
| Fiil | Ettirgen biçim | Ettirgen + edilgen biçim | Geçmiş zaman örneği |
|---|---|---|---|
| yapmak | yaptırmak | yaptırılmak | yaptırıldı |
| boyamak | boyatmak | boyatılmak | boyatıldı |
| temizlemek | temizletmek | temizletilmek | temizletildi |
| okumak | okutmak | okutulmak | okutuldu |
| sökmek | söktürmek | söktürülmek | söktürüldü |
Önce fiilin bildiğin ettirgen biçimini kur, sonra edilgenlik ekini ekle. Tablodaki ettirgen gövdelerde edilgenlik eki, son ünlüye göre -ıl, -il, -ul, -ül olur:
- a, ı → -ıl: boyat-ıl-mak
- e, i → -il: temizlet-il-mek
- o, u → -ul: okut-ul-mak
- ö, ü → -ül: söktür-ül-mek
Bu ettirgen gövdeler t veya r ünsüzüyle bittiği için edilgenlik eki -ıl/-il/-ul/-ül biçimindedir; bu gövdelere -n getirilmez.
Edilgenlik ekini seçerken başlangıçtaki fiilin değil, ettirgen gövdenin son ünlüsüne bak: yaz → yazdır → yazdırıl.
Çift ettirgen ve edilgenlik
Bir yaptırma ilişkisine başka bir yaptıran daha eklenebilir: yap → yaptır → yaptırt → yaptırtıl. Yap-tır-t-ıl-dı biçiminde iki ettirgenlik ekinden sonra edilgenlik eki gelir.
Müdür, yardımcısına kapıyı ustaya yaptırtmasını söyledi. Bu bağlamda Kapı yaptırtıldı denebilir; yaptırma zincirindeki kişiler cümlede belirtilmez. Bu tür biçimler ağırlaşabildiği için kişilerin rollerini ayrı cümlelerle açıklamak çoğu zaman daha anlaşılırdır. Yap-tır-t-tır-ıl-dı ise iki değil, üç ettirgenlik eki içerir ve kullanımı daha sınırlıdır.
Cümlede kim ne yapıyor?
Etken ettirgen cümleden edilgen cümleye geçerken işi yaptıran artık özne olmaz. Önceki cümlenin nesnesi özne olur ve belirtme durumu ekini kaybeder.
Müdür raporu sekretere yazdırdı.
- İşi yaptıran: müdür
- İşi doğrudan yapan: sekreter
- Yazılan şey: rapor
Rapor sekretere yazdırıldı.
- Özne: rapor
- İşi doğrudan yapan: sekreter
- İşi yaptıran: belirtilmiyor
İşi yaptıranı da belirtmek istersen tarafından kullanabilirsin:
Rapor müdür tarafından sekretere yazdırıldı.
Burada müdür tarafından işi yaptıranı, sekretere ise raporu yazan kişiyi gösterir. Bu ayrıntılı yapı özellikle yazılı ve resmî anlatımda kullanılabilir.
Rapor müdür tarafından yazıldı cümlesinde müdür raporu yazan kişidir.
Rapor müdür tarafından sekretere yazdırıldı cümlesinde ise müdür işi yaptırır; raporu sekreter yazar.
Tarafından ifadesinin hangi kişiyi gösterdiğini anlamak için ettirgenlik ekinin yanında fiilin anlamına da bak. Bu karşıtlık, fiil başkasına iş yaptırmayı anlattığında geçerlidir. Adam saldırgan tarafından öldürüldü cümlesinde ise saldırgan öldürme eylemini gerçekleştiren kişidir; ayrı bir yaptıran anlaşılmaz. Cüzdan yolcu tarafından düşürüldü cümlesinde de yolcu cüzdanı düşüren kişidir.
Eliyle ve aracılığıyla özellikle yazılı anlatımda kullanılabilir, ancak aynı rolü göstermek zorunda değildir:
- Rapor sekreterin eliyle yazıldı. → Bu bağlamda raporu doğrudan yazan sekreterdir.
- Rapor müdürün aracılığıyla bir uzmana yazdırıldı. → Müdür aracılık eder; raporu uzman yazar.
Aracılığıyla, doğrudan yapanı değil, aracı kişi veya kurumu gösterir. Eliyle de bağlama göre birinin katkısını ya da sorumluluğunu öne çıkarabilir; her zaman işi bizzat yaptığı anlamına gelmez.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Yapıldı ile yaptırıldı arasındaki fark
| Cümle | Öne çıkan anlam |
|---|---|
| Ev boyandı. | Boyama işi gerçekleşti. |
| Ev boyatıldı. | Birisi boyama işini başkasına yaptırdı. |
| Perdeler söküldü. | Sökme işi gerçekleşti. |
| Perdeler söktürüldü. | Birisi sökme işini başkasına yaptırdı. |
Boyandı cümlesi, işin birinin isteğiyle yapılıp yapılmadığını tek başına açıklamaz. Boyatıldı ise yaptırma ilişkisini dil bilgisel olarak belirtir.
Her ettirgen + edilgen biçim, bir işi başka bir kişiye yaptırmak anlamına gelmez. Bazı ettirgenler sözlükselleşmiş, yani kendilerine özgü yerleşik anlamlar kazanmıştır. Geçişsiz bir fiili geçişli yapan ettirgenlerde de ayrı bir işi yapan kişi bulunması gerekmez:
- Adam öldürüldü. → Birisi adamın ölümüne neden oldu; öldürme işinin başka birine yaptırıldığı söylenmez.
- Çocuk yedirildi. → Birisi çocuğa yemek yedirdi. Daha açık bir anlatım için Çocuğa yemek yedirildi denebilir; çocuğu beslemek üzere başka birinin görevlendirildiği anlaşılmaz.
- Cüzdan düşürüldü. → Birisi cüzdanın düşmesine neden oldu; bu, istemeden de gerçekleşmiş olabilir.
Bu nedenle öldürülmek, yedirilmek, düşürülmek gibi biçimleri yalnızca eklerine göre değil, fiilin yerleşik anlamına ve bağlama göre yorumla.
Ev boyatıldı cümlesi, iş için mutlaka para ödendiği anlamına gelmez. Ücret, rica veya görev gibi ayrıntılar bağlamdan anlaşılır.
İki kişi de belirtilmeden aynı yapı kullanılabilir: Toplantıdan önce salon temizletildi. Bu cümlede temizliği kimin yaptığı ve kimin yaptırdığı söylenmez; ancak birinin temizliği başkasına yaptırdığı anlaşılır.
Olumsuzluk ve soru
Olumsuzluk eki -ma/-me, çatı eklerinden sonra gelir. Soru eki ise ayrı yazılır ve kendisinden önceki sözcüğün son ünlüsüne uyar.
Kapı onartıldı. → Olumlu cümle.
Kapı onartılmadı. → Olumsuz cümle: onar-t-ıl-ma-dı.
Kapı onartıldı mı? → Soru cümlesi.
Salon temizletildi mi? → Soru cümlesi.
Edilgen cümlede öznenin biçimine de dikkat et:
- Yanlış: Raporu sekretere yazdırıldı.
- Doğru: Rapor sekretere yazdırıldı.
Burada rapor özne olduğu için belirtme durumu eki -u kullanılmaz.
Kısa kontrol listesi
Bir cümle kurarken şu sırayı izle:
- Başkasına iş yaptırma anlamı var mı? Varsa fiilin ettirgen biçimini seç: boyatmak.
- İşten etkilenen şeyi özne yapmak mı istiyorsun? Ettirgen biçime edilgenlik ekini getir: boyatılmak.
- Doğrudan yapanı belirtmek gerekiyorsa uygun eki koru: Ev ustaya boyatıldı.
- Yaptıranı da belirtmek gerekiyorsa tarafından ekle: Ev, sahibi tarafından ustaya boyatıldı.
Temel karşıtlık: Ev boyandı işi bildirir; ev boyatıldı ise işin başkasına yaptırıldığını da bildirir.
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026