Eski metinlerde -mış idi ve -acak idi biçimleri.

Eski bir metindeki gelmiş idi veya gelecek idi, yalnızca eski bir söyleyiş tercihi değildir: bu yapılar olayları geçmişteki bir noktaya göre konumlandırır. Biçimi çözümlerken zaman ilişkisini, anlatıcının bilgi konumunu ve ayrı yazımın metindeki işlevini birbirinden ayırman gerekir.

1.Ayrı biçimi tanımak

-mış idi ve -acak idi, ek-fiilin geçmiş zaman biçimi idi ile kurulur. Geleneksel dil bilgisi adlandırmasıyla ilki öğrenilen geçmiş zamanın hikâyesi, ikincisi gelecek zamanın hikâyesidir. Ancak bu adlar, bağlamdaki bütün anlamları tek başına açıklamaz.

Günümüz Türkçesinde çoğunlukla bitişik biçimleriyle karşılaşırsın: gelmişti, gelecekti. Ayrı biçimler eski metinlerde görülür; günümüzde de kullanılabilir. Dolayısıyla gelmiş idi biçimini yalnızca eski dönemlere ait veya bugün yanlış saymak doğru değildir.

2.Kuruluş ve bitişme

Ayrı yazımda idi kendi biçimini korur. Bitişirken başındaki i düşer; kalan bölüm ünlü uyumuna ve ünsüz benzeşmesine uyar. -mış dizisinin sonundaki ş ve -acak dizisinin sonundaki k nedeniyle d, t olur.

Ek biçimi	Ayrı yazım	Bitişik yazım
-mış	kalmış idi	kalmıştı
-miş	gelmiş idi	gelmişti
-muş	bulmuş idi	bulmuştu
-müş	görmüş idi	görmüştü
-acak	kalacak idi	kalacaktı
-ecek	gelecek idi	gelecekti

Kişi eki, bu yapılarda geçmiş zamanlı ek-fiile bağlanır: gelmiş idim → gelmiştim, gelecek idin → gelecektin, gelmiş idik → gelmiştik, gelecek idiniz → gelecektiniz. Birinci tekil kişide gelecektim yazılır; geleceğim biçimindeki k → ğ değişmesi burada uygulanmaz, çünkü k sesinden sonra ünsüz gelir.

Üçüncü çoğul kişide birden fazla dizilişle karşılaşabilirsin: gelmişler idi → gelmişlerdi, gelecekler idi → geleceklerdi; ayrıca gelmiş idiler → gelmiştiler, gelecek idiler → gelecektiler. Bu çeşitlilik tek başına zaman anlamını değiştirmez.

Olumsuzluk eki fiille zaman eki arasındadır: gelmemiş idi → gelmemişti, gelmeyecek idi → gelmeyecekti. Soru yapısında ise soru eki araya girer: gelmiş mi idi → gelmiş miydi, gelecek mi idi → gelecek miydi. Burada idi, ünlüyle biten soru ekine y aracılığıyla bağlanır; doğrudan ş veya k sesine bağlanmadığı için d korunur.

3.-mış idi: geçmişteki bir noktadan önce

Bu yapının temel işlevlerinden biri, bir olayın geçmişteki başka bir olaydan veya durumdan önce gerçekleştiğini göstermektir. Başka bir deyişle, anlatıdaki geçmiş zaman noktası bir başvuru noktası olur; -mış idi ile verilen olay onun gerisinde kalır.

Buradaki -mış, her örnekte başkasından duyulan bir bilgiyi zorunlu olarak bildirmez. Anlatıcı bizzat yaşadığı bir olayı da geçmişteki başka bir noktaya göre önceleyebilir:

O mektubu yıllar önce kendi elimle yazmış idim.

Bu cümlede anlatıcının olaya doğrudan katılımı açıktır. Duyuma veya çıkarıma dayalı okuma mümkün olduğunda bunu yalnızca ekten değil, çevredeki ifadelerden de çıkarmalısın.

4.-acak idi: geçmişten bakılan gelecek

-acak idi, geçmişteki bir noktadan bakıldığında henüz gerçekleşmemiş olan bir olayı anlatır. Bağlama göre plan, niyet, beklenti veya daha sonra gerçekleşen bir olay söz konusu olabilir.

Bağlam	Örnek	Okuma
Sonucu belirtilmeyen plan	Ertesi sabah yola çıkacak idik.	Yola çıkmanın gerçekleşip gerçekleşmediği söylenmez.
Gerçekleşmeyen niyet	Sana uğrayacak idim, fakat toplantı uzadı; gelemedim.	Niyetin gerçekleşmediğini devamındaki sözler açıklar.
Gerçekleştiği doğrulanan plan	Ertesi gün ayrılacak idi; nitekim sabah erkenden yola çıktı.	Ayrılma olayı daha sonra gerçekleşir.
Anlatıcının ileriye bakışı	O gün kimse bilmiyordu: bu küçük dükkân yıllar sonra büyük bir yayınevine dönüşecek idi.	Anlatıcı, öykünün o anından sonraki gelişmeyi haber verir.

Bu nedenle gidecek idi ile gitti eş anlamlı değildir. İlki geçmişteki bir beklentiyi veya ileriye dönük konumu kurar; ikincisi gitme olayını gerçekleşmiş olarak sunar.

5.Ayrı yazım, üslup ve aktarım

Gelmiş idi → gelmişti veya gelecek idi → gelecekti dönüşümü, temel zaman ilişkisini korur. Buna karşılık ayrı biçim, günümüz okurunda daha ağır, mesafeli ya da eski bir anlatım izlenimi uyandırabilir. Bu etki bağlama bağlıdır; ayrı yazımı otomatik olarak vurgu, kesinlik veya daha güçlü kanıt göstergesi sayamazsın.

Eski bir metni okurken yazarın diliyle yayına hazırlayan kişinin tercihlerini de ayırmalısın. Gördüğün ayrı veya bitişik yazım, kullanılan aktarım yönteminin sonucu olabilir. Yalnız bu yazıma bakarak metni tarihlendirmek ya da yazarın özel bir vurgu amaçladığını söylemek güvenilir değildir.

Aktarım amacına göre şu ayrımı yapabilirsin:

• Biçimi koruyan aktarımda ayrı yazımı ve çekim özelliklerini koru; açıklamayı gerekirse notla ver.
• Günümüz Türkçesine sadeleştirmede bitişik biçimi kullanabilirsin; olaylar arasındaki zaman ilişkisini değiştirme.
• Üslup incelemesinde ayrı biçimin sıklığını ve çevresindeki anlatımı birlikte değerlendir; tek örnekten genel sonuç çıkarma.

6.Okuma ve aktarım denetimi

Bir örneği çözümlerken şu sırayı izle:

1. Çekimi tanı: -mış idi mi, -acak idi mi? Kişi, olumsuzluk ve soru unsurlarını ayır.
2. Başvuru noktasını bul: Metin geçmişin hangi anından konuşuyor?
3. Zaman yönünü belirle: Olay bu noktadan önce mi, bu noktaya göre sonra mı?
4. Bağlamı denetle: Duyum, çıkarım, niyet veya gerçekleşmeme anlamını hangi sözler destekliyor?
5. Aktarım amacını koru: Yazımı güncelleştirirken zaman ilişkisini ve anlatımın üslup değerini kaybetme.

Kısacası, -mış idi çoğu kullanımda geçmişin öncesine, -acak idi ise geçmişten bakılan geleceğe yöneltir. Ayrı yazım tek başına ayrı bir zaman veya kanıtsallık değeri yaratmaz.