Gereklilik kipi
Gereklilik kipinde -malı ve -meli eklerini, kişi çekimlerini, olumsuz ve soru biçimlerini öğren; zorunluluk, öğüt ve gerek yok anlamlarını ayırt et.
Gereklilik kipiyle bir işin yapılmasının gerekli veya doğru olduğunu söyleyebilirsin. -malı / -meli eklerini kullanarak zorunluluk ve öğüt bildirebilir, ne yapman gerektiğini sorabilirsin. Olumsuz biçimi öğrenirken yapmamalısın ile yapmana gerek yok arasındaki anlam farkına dikkat et.
Zorunluluk ve öğüt
Gereklilik kipi, duruma göre güçlü bir gereklilik veya bir öğüt bildirir. Anlamı cümlenin bağlamından anlarsın.
- Zorunluluk: Bir kural veya koşul nedeniyle bir işi yapmak gereklidir.
- Öğüt: Bir işi yapmak kişi için iyi veya yararlıdır.
- Kişisel karar: Konuşan kişi kendisi için gerekli gördüğü bir işi belirtir. Bu kullanım öğütle örtüşebilir; burada kişi başkasına öğüt vermek yerine kendi yapacağı işi değerlendirir.
Zorunluluk: Başvurunun kabul edilmesi için formu eksiksiz doldurmalısın.
Öğüt: Çok yoruldun. Biraz dinlenmelisin.
Kişisel karar: Yarın erken kalkacağım. Bu akşam erken yatmalıyım.
-malı / -meli tek başına her zaman kesin bir zorunluluk göstermez. Örneğin, “Bu filmi izlemelisin!” cümlesi günlük konuşmada güçlü bir tavsiye olabilir.
Günlük dilde, ne yapılması gerektiğini genel olarak sorarken kişi eki olmadan da soru kurabilirsin: Ne yapmalı?, Nereden başlamalı? Bu sorularda işi yapacak kişi açıkça belirtilmez; bağlamdan anlaşılabilir.
Tahmin ve olasılık
-malı / -meli, bağlama göre güçlü bir tahmin de bildirir. Bu kullanımda konuşan kişi, bildiklerine dayanarak bir durumu büyük olasılıkla doğru kabul eder.
Tahmin: Ali'nin işi saat beşte bitiyor. Şimdi saat yedi. Ali şu anda evde olmalı. → Büyük olasılıkla evde.
Gereklilik: Ali bugün evde olmalı, çünkü annesine bakacak kimse yok. → Evde kalması gerekiyor.
Olumsuz bir tahmin için -mamalı / -memeli daha az kullanılır; Ali evde olmamalı cümlesi, evde bulunmasının uygun olmadığı anlamına da gelebilir. Tahmin anlamını daha açık vermek için Ali evde olmasa gerek diyebilirsin. Herhâlde evde değildir de bu anlamda kullanılır.
Ek ve kişi çekimi
Temel yapı fiil kökü veya gövdesi + -malı / -meli + kişi eki biçimindedir. Mastar biçimindeki -mak / -mek çıkarılır: çalışmak → çalışmalı, gelmek → gelmeli.
Gereklilik ekini, fiilin son ünlüsüne göre seç:
| Fiilin son ünlüsü | Gereklilik eki | Örnek |
|---|---|---|
| a, ı, o, u | -malı | bakmalı, çalışmalı, koşmalı, durmalı |
| e, i, ö, ü | -meli | gelmeli, gitmeli, dönmeli, gülmeli |
Kişilere göre olumlu çekim şöyledir:
| Kişi | Çalışmak | Gelmek |
|---|---|---|
| Ben | çalışmalıyım | gelmeliyim |
| Sen | çalışmalısın | gelmelisin |
| O | çalışmalı | gelmeli |
| Biz | çalışmalıyız | gelmeliyiz |
| Siz | çalışmalısınız | gelmelisiniz |
| Onlar | çalışmalılar | gelmeliler |
Ben ve biz biçimlerinde gereklilik ekinden sonra y gelir: oku-malı-y-ım, dinle-meli-y-iz. Üçüncü tekil kişide ayrıca bir kişi eki yoktur: okumalı, dinlemeli.
Özne açıkça onlar olduğunda çoğul eki kullanılmayabilir: “Onlar da gelmeli.” ve “Onlar da gelmeliler.” doğrudur.
Olumsuz biçim: yapmamalısın
Olumsuzluk eki -ma / -me, gereklilik ekinden önce gelir:
Fiil kökü veya gövdesi + -ma / -me + -malı / -meli + kişi eki
- bak-ma-malı-sın → bakmamalısın
- gel-me-meli-sin → gelmemelisin
| Kişi | Yapmak | Gitmek |
|---|---|---|
| Ben | yapmamalıyım | gitmemeliyim |
| Sen | yapmamalısın | gitmemelisin |
| O | yapmamalı | gitmemeli |
| Biz | yapmamalıyız | gitmemeliyiz |
| Siz | yapmamalısınız | gitmemelisiniz |
| Onlar | yapmamalılar | gitmemeliler |
Bu biçim, bir işi yapmanın yanlış, sakıncalı veya uygun olmadığını anlatır. Bağlama göre uyarı ya da öğüt olabilir.
Yarın sınavım var. Bu gece geç yatmamalıyım.
Bu belge özel bilgiler içeriyor. Başkalarıyla paylaşmamalısın.
Kütüphanede yüksek sesle konuşmamalıyız.
Yapmamalısın, “Yapmana gerek yok.” demek değildir.
Bugün işe gitmemelisin; hastasın. → İşe gitmen uygun değil.
Bugün işe gitmene gerek yok; izinlisin. → İşe gitmen gerekli değil.
Quick check
Try one question now.
Check your answer when you are ready. No sign-in needed.
Soru biçimleri
Gereklilik kipinden sonra soru eki mı / mi ayrı yazılır. Ben, sen, biz ve siz biçimlerinde kişi eki soru ekine bağlanır.
-malı ekinin son ünlüsü ı olduğu için ardından mı, -meli ekinin son ünlüsü i olduğu için ardından mi gelir: durmalı mıyım?, gülmeli miyim? Fiilin kökünde u / ü olsa bile soru eki köke değil, kendisinden önceki son ünlüye uyar; bu yüzden burada mu / mü kullanılmaz. Onlar biçimlerinde de -lar / -ler eklerinden sonra mı / mi gelir.
| Kişi | Kalmak | Gelmek |
|---|---|---|
| Ben | kalmalı mıyım? | gelmeli miyim? |
| Sen | kalmalı mısın? | gelmeli misin? |
| O | kalmalı mı? | gelmeli mi? |
| Biz | kalmalı mıyız? | gelmeli miyiz? |
| Siz | kalmalı mısınız? | gelmeli misiniz? |
| Onlar | kalmalılar mı? | gelmeliler mi? |
Evet-hayır soruları ve soru kelimeli sorular:
— Bu formu bugün göndermeli miyim?
— Evet, bugün göndermelisin.
— Toplantıya kaçta gelmeliyiz?
— Saat dokuzda gelmelisiniz.
— Bu sorunu çözmek için ne yapmalıyım?
— Önce öğretmeninle konuşmalısın.
Olumsuz soru da kurulabilir: gitmemeli miyim? Bu biçim, gitmemenin gerekli olup olmadığını sorar. “Doktor dinlenmemi söyledi. O zaman yarın işe gitmemeli miyim?”
Kullanım ve sık yapılan hatalar
-malı / -meli biçimi şimdiki veya gelecek zamandaki gereklilikleri ve genel gereklilikleri anlatabilir. Zamanı bugün, yarın, her gün gibi ifadelerle açıklayabilirsin: “Bu raporu yarın bitirmeliyim.” Geçmişteki bir gerekliliği anlatmak için -malıydı / -meliydi kullanırsın.
Geçmişte gereklilik ve pişmanlık
-malı / -meli ekinden sonra -ydı / -ydi, ardından kişi eki gelir: git-meli-y-di-m → gitmeliydim.
| Kişi | Gitmek |
|---|---|
| Ben | gitmeliydim |
| Sen | gitmeliydin |
| O | gitmeliydi |
| Biz | gitmeliydik |
| Siz | gitmeliydiniz |
| Onlar | gitmeliydiler |
Bu biçim, geçmişte yapılması gereken bir işi anlatır. Sıklıkla yapılmamış bir iş için pişmanlık veya eleştiri bildirir; ancak işin yapılıp yapılmadığı bağlamdan anlaşılır.
Dün gitmeliydim, ama gidemedim. → Gitmem gerekliydi; gitmedim.
Hastaydın. İşe gitmemeliydin. → İşe gitmen doğru değildi.
Dün toplantıya gitmeli miydim? → Gitmem gerekli miydi?
Olumsuz biçimde -ma / -me yine gereklilik ekinden önce gelir: gitmemeliydin. Evet-hayır sorusunda -ydı / -ydi ve kişi eki soru ekine bağlanır: kalmalı mıydım?, gitmeli miydim?
Üslup ve sık yapılan hatalar
Birine doğrudan yapmalısın demek bazen güçlü bir öğüt gibi duyulur. Bence sözü, bunun senin görüşün olduğunu belirtir: “Bence biraz ara vermelisin.” Siz biçimi saygılı hitapta kullanılır; ancak cümle yine de güçlü bir yönlendirme olabilir.
Resmî kullanım: -malıdır / -melidir biçimleri resmî yazılarda, talimatlarda ve genel kurallarda sık kullanılır. Bu bağlamlarda yapılması gereken işi resmî bir dille bildirir.
Başvurular 1 Mart'a kadar yapılmalıdır.
Yolcular kemerlerini takmalıdır.
Gitmem gerekiyor / gitmem lazım biçimleri de gereklilik bildirir. Gitmem gerekiyor çoğu zaman bir koşuldan veya dış zorunluluktan doğan ihtiyacı öne çıkarır. Gitmeliyim ise konuşanın neyi gerekli ya da doğru gördüğünü öne çıkarabilir. Bu kesin bir ayrım değildir; iki yapı da bağlama göre aynı zorunluluğu anlatabilir. Gitmem lazım günlük konuşmada yaygındır.
Saat üçte zorunlu bir toplantım var. Artık gitmem gerekiyor. → Toplantı nedeniyle gitmek zorundayım.
Arkadaşımı uzun zamandır görmedim. Onu ziyaret etmeye gitmeliyim. → Gitmenin iyi ve gerekli olduğunu düşünüyorum.
Son otobüs birazdan kalkacak. Artık gitmem lazım. → Otobüse yetişmek için gitmem gerekiyor.
✗ Erken gelmeliyim mi?
✓ Erken gelmeli miyim?
Kişi eki, bu soruda mi üzerine gelir.
✗ Ne yapmalı mıyım?
✓ Ne yapmalıyım?
Ne yapacağını sorarken ne yeterlidir; ayrıca soru eki ekleme.
Kısa kontrol listesi
- Gerekli veya yararlı bir işi belirtmek için -malı / -meli kullan: dinlenmelisin.
- Yapılması uygun olmayan bir işi belirtmek için önce olumsuzluk ekini getir: gitmemelisin.
- Gereklilik olmadığını söylemek için gerek yok yapısını seç: gitmene gerek yok.
- Evet veya hayır cevabı bekleyen soruda soru ekini ayrı yaz: gelmeli miyim?
- Soru kelimesiyle doğrudan sor: Ne zaman gelmeliyim?
You reached the end
You reached the endNow make it stick.
Save your progress, or start the exercises. Practice with detailed feedback after you submit, or save your progress and come back.
Was this lesson helpful?
Last updated October 12, 2026