-ır -maz ile hemen gerçekleşme.

Bir olayın ardından başka bir olayın hiç beklemeden gerçekleştiğini anlatmak için -ır -maz yapısını kullanabilirsin: Eve gelir gelmez seni aradım. Bu yapı, yalnızca olayların sırasını değil, aralarında bekleme olmadığını da vurgular.

1.İki olay arasında bekleme yok

-ır -maz yapısı ilk olayı belirtir. Asıl cümlenin yüklemi ise hemen ardından gerçekleşen olayı anlatır.

Buradaki yakınlık, günlük dilde mutlaka saniyelerle ölçülen bir süre değildir. Konuşan kişi, ikinci olayın gecikmeden gerçekleştiğini vurgular.

2.Yapının kuruluşu

Aynı fiili iki kez kullanırsın: önce geniş zamanın olumlu üçüncü tekil kişi biçimi, ardından olumsuz üçüncü tekil kişi biçimi gelir. Bu iki biçim birlikte bir zarf-fiil grubu oluşturur; asıl olayın ne zaman gerçekleştiğini belirtir.

Fiil + geniş zaman eki / aynı fiil + -maz veya -mez

Yapının adı -ır -maz olsa da ilk bölümde fiilin geniş zaman biçimine göre farklı ekler görülür.

İlk bölümün eki	Fiil	Zarf-fiil grubu
-r	başlamak	başlar başlamaz
-ar	bakmak	bakar bakmaz
-er	bitmek	biter bitmez
-ır	açılmak	açılır açılmaz
-ir	gelmek	gelir gelmez
-ur	bulmak	bulur bulmaz
-ür	görmek	görür görmez

İkinci bölümde fiilin son ünlüsü a, ı, o, u ise -maz; e, i, ö, ü ise -mez kullanılır: okur okumaz, döner dönmez.

İlk bölümün ekini yalnızca ünlü uyumuna bakarak seçme; fiilin geniş zaman biçimini kullan. Örneğin alır almaz, verir vermez, olur olmaz denir.

Tekrarlanan fiil, yalın bir kök veya çatı eki almış bir gövde olabilir: gelir gelmez, açılır açılmaz, yapılır yapılmaz. Çatı eki varsa iki bölümde de korunur: Hazırlıklar yapılır yapılmaz yola çıktık.

Bu zaman yapısında ilk bölüm olumlu olmalıdır: gelir gelmez yerine gelmez gelmez kullanılamaz.

3.Kişi ve zaman asıl yüklemde

Zarf-fiil grubuna kişi eki getirilmez. Eylemi kimin yaptığı bağlamdan veya açıkça belirtilen özneden anlaşılır. Asıl cümlenin zamanı ve kişisi yüklemde gösterilir.

Bu nedenle yapının içinde geniş zaman biçimleri bulunsa da bütün cümle yalnızca alışkanlık anlatmaz. Geçmişteki tek bir olay, gelecek bir eylem veya bir istek de anlatılabilir.

İki olayın öznesi aynı olmak zorunda değildir. Özneler farklıysa ilişkiyi açık kur:

Ders biter bitmez öğrenciler dışarı çıktı. İlk olay dersin bitmesi, ikinci olay öğrencilerin dışarı çıkmasıdır.

4.Yakın zaman yapılarıyla farkı

-ınca ve -dıktan sonra da olaylar arasında zaman ilişkisi kurabilir. Ancak tek başlarına ikinci olayın hiç beklemeden gerçekleştiğini zorunlu olarak vurgulamazlar.

Cümle	Öne çıkan anlam
Eve gelince seni aradım.	Arama, eve gelmeyle bağlantılıdır; hemen gerçekleşmiş olabilir.
Eve geldikten sonra seni aradım.	Önce eve geldim, daha sonra aradım; aradaki süre belirtilmez.
Eve gelir gelmez seni aradım.	Eve geldim ve hiç beklemeden aradım.

-dığı gibi, -dığı anda / -dığı an ve -masıyla birlikte de uygun bağlamlarda -ır -maz yapısına yakın anlamlar taşır. Ancak vurguları ve üslup özellikleri farklıdır:

Yapı ve örnek	Anlam ve üslup
Eve gelir gelmez seni aradı.	Gecikmeden aradığını vurgular; hem konuşmada hem yazıda yaygındır.
Eve geldiği gibi seni aradı.	Bu zaman anlamıyla, gelir gelmez aradığını anlatır; daha çok gündelik anlatıma uygundur.
Eve geldiği anda / geldiği an telefon çaldı.	Telefonun tam eve gelme anında çaldığını vurgular; konuşmada ve yazıda kullanılır. An biçimi daha kısadır.
Eve gelmesiyle birlikte evde bir telaş başladı.	Gelişine eşlik eden veya hemen ardından başlayan durumu anlatır; daha yazılı ve resmî bir anlatım izlenimi verebilir, ancak konuşmada da kullanılır.

-dığı anda / -dığı an tam bir zaman noktasını, -masıyla birlikte ise olayların birlikte gerçekleşmesini veya birinin diğeriyle başlamasını öne çıkarabilir. Bu nedenle her bağlamda -ır -maz ile aynı anlamı vermezler.

Gelir gelmez hemen aradım. cümlesi de doğaldır. Hemen, yapıda zaten bulunan anlamı güçlendirir; kullanılması zorunlu değildir.

Daha eve girer girmez telefon çaldı. cümlesinde daha, ikinci olayın çok erken, eve girişin hemen ardından gerçekleştiği vurgusunu güçlendirir.

5.Sık yapılan hatalar

Yapının iki bölümünü ayrı yaz ve ikisinde de aynı fiili kullan.

Zaman ifadesinin de anlatmak istediğin ilişkiye uygun olmasına dikkat et:

• Toplantı biter bitmez raporu gönderdim. → Raporu gecikmeden gönderdim.
• Toplantı bittikten iki saat sonra raporu gönderdim. → Arada iki saat geçti.

İki saatlik beklemeyi anlatırken biter bitmez kullanmak, amaçlanan zaman ilişkisiyle çelişir.

6.Kısa kontrol listesi

1. İkinci olay, ilk olayın hemen ardından mı gerçekleşiyor?
2. İlk fiilin doğru geniş zaman biçimini kullandın mı: gelir, biter, başlar?
3. Aynı fiili -maz/-mez ile tekrarladın mı?
4. İki bölümü ayrı yazıp kişi ekini yalnızca asıl yüklemde kullandın mı?

Kapı açılır açılmaz içeri girdik. → Önce kapı açıldı; hemen ardından içeri girdik.